นาคและบาดาลโลก: พัฒนาการทางความเชื่อในโลกทัศน์ของชาวพุทธ

บทคัดย่อ

          ความเชื่อของโลกภูมิ จตุรโลกบาล ทิศปาล และโหราศาสตร์ ฯลฯ ของพุทธและพราหมณ์มีอยู่คู่สังคมไทยมาช้านานจนผนวกเข้ากับความเชื่อเรื่องผีของไทย ซึ่งนอกจากเทพในศาสนาพราหมณ์ คือ ตรีมูรติ ตรีเทวี ศิวบุตร ทั้งหลายจะได้รับการเคารพกราบไหว้เคียงคู่พุทธรูปที่บูชาต่างองค์พุทธเจ้า ซึ่งเป็นประดุจทิพย์บุคคลที่ทรงความศักดิ์สิทธิ์เหนือเทพเหล่านั้นแล้ว ยังมีเทพบริวาร เทพชั้นรอง หรืออมนุษย์ที่ติดตามเทพเจ้าพราหมณ์ฮินดูเข้ามาในพุทธศาสนามากมายนัก และบางตนก็ได้รับความนิยม และการกราบไหว้บูชาในสมัยปัจจุบัน เช่น ยักษ์ เทวดา นางเมขลา และโดยเฉพาะพญานาค อาจจะเพราะพญานาคเคยถูกพูดถึงในภูริทัตชาดก เป็นพระโพธิสัตว์ ทำให้คนไทยคิดว่าพญานาคเป็นบริวารของพระโพธิสัตว์มาก่อน

          ความเชื่อเรื่องนาคอินเดียและนาคไทยมีนิทานเล่าเรื่องที่ต่างกัน แต่ก็มีอนุภาคของเรื่องคล้ายคลึงกัน เช่นว่า นาคเป็นพญางูจะมีหงอนหรือไม่นั้น นาคอินเดียมีมงกุฎและแก้ววิเศษประดับบนหัวและแปลงเป็นมนุษย์ได้โดยเฉพาะลูกสาวของพญานาคสามารถแปลงเป็นหญิงงามได้จนกล่าวถึงในมหาภารตว่านางอุลูปีลูกสาวของพญานาคเการัวยะถูกอรชุนชมว่าเป็นผู้มีความงามอันลึกซึ้งในหมู่ชายาทั้งหลายของอรชุน แสดงให้เห็นถึงอิทธิพลความเชื่อเรื่อง ทวยเทพทั้งหลายในศาสนาฮินดู นอกจากนี้พญานาคยังเป็นธรรมบาลของในความเชื่อทางพระพุทธศาสนาเป็นบริวารของท้าววิรุฬปักษ์หนึ่งในท้าวจตุรโลกบาล (ทิศทั้งสี่) มีส่วนช่วยในการดูแลและพิทักษ์รักษาพระพุทธศาสนา

          ในขณะอมนุษย์พวกอื่นโดยมากมีความเชื่อว่าอยู่หรือท่องเที่ยวไปในป่าหิมพานต์ดังที่ปรากฏใน กุณาลชาดก แต่พญานาคส่วนใหญ่อาศัยในดินแดนของตนเองที่เรียกว่า “บาดาลโลก” ดังปรากฏในเรื่องภูริทัตชาดก ชาดกเรื่องต่าง ๆ และนิทานไทยเรื่องต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นสังข์ทอง พระสุธนมโนราห์ สิงหไกรภพ เป็นต้น ซึ่งตำนานและคติความเชื่อของไทยเกี่ยวกับ “พญานาค” ผสมผสานคติความเชื่อที่มาจากคติชนพื้นบ้านของชาวไทยทางภาคเหนือและอีสาน เช่น ความเชื่อเรื่อง เมืองฟ้า เมืองลับแล และเมืองบาดาลของพวกนาค แบบชาวอาเซียนเข้ามาปะปนอยู่บ้างเช่นกัน