อิทธิพลความเชื่อเรื่องพระนิพพานที่มีผลต่อสังคมไทย

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 3 ประการคือ 1) เพื่อศึกษาความหมาย ประเภทและลักษณะของพระนิพพานที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อศึกษาวิเคราะห์นัยต่างๆ และพัฒนาการเกี่ยวกับพระนิพพานในทรรศนะพระพุทธศาสนาเถรวาท และ 3) เพื่อศึกษาอิทธิพลความเชื่อเรื่องพระนิพพานที่มีผลต่อสังคมไทย งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร

             ผลการวิจัยพบว่า

             พระนิพพานในทรรศนะพระพุทธศาสนาเถรวาท คือภาวะทางจิตที่บรรลุถึงความจริงสูงสุด เป็นธรรมชาติที่การออกไปจากตัณหาเครื่องร้อยรัด พระนิพพานมีความสงบเป็นลักษณะ พระนิพพานเป็นสิ่งที่เที่ยง เป็นสุข และเป็นอนัตตา เพราะภาวะของพระนิพพานหมายถึงภาวะที่พ้นทุกข์ เป็นความดับแห่งกิเลส ภาวะของพระนิพพานตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาทคือความว่างจากกิเลสตัณหา ว่างจากความยึดมันถือมั่นว่า “เป็นเราเป็นของเรา” พระนิพพานในพระพุทธศาสนาเถรวาท กล่าวไว้ 2 ประเภทคือ สอุปาทิเสสนิพพาน และอนุปาทิเสสนิพพาน

           ส่วนไวพจน์หรือนัยต่างๆ ของพระนิพพานที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนากล่าวไว้หลากหลาย เช่น นิพพานไม่ถูกปรุงแต่ง (อสังขตะ) นิพพานคือธรรมอันเป็นที่ดับกิเลสตัณหาเป็นต้น (นิโรธะ) นิพพานคือธรรมอันเป็นที่สงัดจากกามทั้งหลาย (วิเวกะ) และนิพพานคือความหลุดพ้น (วิโมกข์) เป็นต้น การปฏิบัติเพื่อให้เข้าถึงพระนิพพาน คือการปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์แปดประการ เป็นความอิสระของจิต เป็นภาวะจิตของพระอริยบุคคลที่เข้าถึงพระนิพพานเริ่มตั้งแต่โสดาบันบุคคล สกทาคามีบุคคล อนาคามีบุคคล และพระอรหันตบุคคล

          อิทธิพลความเชื่อเรื่องพระนิพพานที่มีต่อสังคมไทย จากการศึกษาพบว่า กลุ่มแรกมีความเชื่อว่าพระนิพพานมีสถานที่อยู่ เป็นเมืองหนึ่งต่างหากจากโลกมนุษย์ เป็นที่อยู่ของโลกแห่งวิญญาณของผู้ทำความดีขั้นสูงกว่าคนธรรมดาทั่วไป ทรรศนะนี้เป็นวิถีความเชื่อแบบดั้งเดิมคือการนับถือผี หรือวิญญาณของบรรพบุรุษ กลุ่มที่สองมีความเชื่อว่า พระนิพพานคือการดับสนิทของกิเลสและตัณหาทั้งปวง เป็นภาวะจิตของพระอรหันต์ เมื่อบรรลุนิพพานแล้วก็หมดสิ้นภพชาติ ไม่มีการเกิดอีก ไม่มีที่อยู่อาศัย ความเชื่อนี้มีอิทธิพลตามหลักศรัทธาและปัญญาในพระพุทธศาสนาเถรวาท และ กลุ่มที่สามมีความเชื่อว่าพระนิพพานคือเมืองแก้ว เมืองสวรรค์ เมืองบริสุทธิ์ของพระอรหันต์ขีณาสพทั้งหลาย ซึ่งเป็นเมืองหนึ่งต่างหากจากโลกมนุษย์ เป็นที่อยู่อาศัยและสิงสถิตของพระอรหันต์ทั้งหลายเมื่อนิพพานไปแล้ว ความเชื่อเช่นนี้ได้รับอิทธิพลมาจากแนวคิดพระพุทธศาสนามหายาน