มาตรการทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองศาสนสมบัติของวัด ในพุทธศาสนาเถรวาทในประเทศไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง “มาตรการทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองศาสนสมบัติของวัดในพุทธศาสนาเถรวาทในประเทศไทย” ครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ค้นหาแนวคิด ทฤษฎีที่เกี่ยวกับการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัด 2) วิเคราะห์กฎหมายในการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์และอำนาจหน้าที่ในการจัดการศาสนสมบัติของวัดของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ 3) เปรียบเทียบกฎหมายที่เกี่ยวกับการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดของศาสนาอื่นในต่างประเทศกับพุทธศาสนาเถรวาทในประเทศไทย และ 4) สร้างกฎเกณฑ์ในทางกฎหมายที่เกี่ยวกับการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดในพุทธศาสนาเถรวาทในประเทศไทย

             ระเบียบวิธีวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลโดยวิธีการสัมภาษณ์แบบเจาะลึกประกอบด้วย ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ คัดเลือกแบบเจาะจงโดยการสัมภาษณ์จากผู้ทรงคุณวุฒิที่เกี่ยวข้อง ทั้งทางด้านพระธรรมวินัย กฎหมาย และผู้ปฏิบัติ จำนวน 25 รูป/คน ที่มีส่วนเกี่ยวกับการจัดการ ศาสนสมบัติของวัด และสนทนากลุ่มเฉพาะ (Focus Group Discussions) จำนวน 10 รูป/คน  

             ผลการวิจัยพบว่า

1. แนวคิดและทฤษฎีทางกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดของศาสนาคริสต์และศาสนาอิสลาม ต่างก็ยึดตามหลักธรรมคำสอนของศาสนา มีการกำหนดมาตรการทางกฎหมายเป็นแนวทางในการปฏิบัติ และพุทธศาสนาเถรวาทก็มีแนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดโดยยึดหลักธรรมคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในคัมภีร์พระไตรปิฎกอย่างเคร่งครัด มีสถาบันพระมหากษัตริย์ทำหน้าที่อุปถัมภ์สงเคราะห์มาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน และยึดหลักปฏิบัติตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 แก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 และกฎกระทรวงฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2511) ออกตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505
2. จากการวิเคราะห์กฎหมายการดูแลรักษาและการจัดการศาสนสมบัติของวัด พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 พบว่า มีปัญหาและอุปสรรคในมาตรา 40 วรรคสองที่บัญญัติว่า “ศาสนสมบัติของวัด ได้แก่ ทรัพย์สินของวัดใดวัดหนึ่ง” และวรรคสาม บัญญัติว่า “การดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดให้เป็นไปตามวิธีการที่กำหนดในกฎกระทรวง” ซึ่งในการบังคับใช้ยังไม่มีประสิทธิภาพใน 3 ประเด็นปัญหา คือ กฎหมายเกี่ยวกับที่ธรณีสงฆ์ กฎหมายเกี่ยวกับทรัพย์สินที่ได้จากการบริจาค และกฎหมายเกี่ยวกับเงินอุดหนุน ซึ่งปัญหาเกิดจากวิธีการในบทบัญญัติของกฎหมาย และอำนาจหน้าที่ของผู้ปฏิบัติ ได้แก่ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติและเจ้าอาวาส
3. จากการเปรียบเทียบกฎหมายเกี่ยวกับการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัดในพุทธศาสนาเถรวาทของประเทศเมียนร์มา และประเทศศรีลังกา พบว่า ประเทศเมียนร์มาและประเทศศรีลังกา มีรัฐธรรมนูญบัญญัติกำหนดให้ศาสนาพุทธเป็นศาสนาประจำชาติ กฎหมายยึดหลักพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด มีการคุ้มครองศาสนาสมบัติของวัดในลักษณะห้ามจำหน่าย จ่ายโอน และศาสนสมบัติของวัดนั้นมีอยู่เพื่อประโยชน์ของส่วนรวม ส่วนพุทธศาสนาเถรวาทในประเทศไทย มีกฎหมายตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 และกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้องมากเกินไป เช่น กฎหมายที่ดิน และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ แต่พระราชบัญญัติ กฎกระทรวง และกฎมหาเถรสมาคม ที่มีอยู่ยังมิได้ระบุถึงกระบวนการในการตรวจสอบ การดําเนินงานของผู้มีอํานาจและผู้ปฏิบัติงานในวัด เพื่อนําไปสู่การรับผิดรับชอบของผู้ปฏิบัติงานได้

          4. เห็นควรที่จะต้องมีการดำเนินการเพิ่มเติมกฎหมายตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 โดยกำหนดกฎเกณฑ์หรือมาตรการทางกฎหมายที่ถูกต้อง รวดเร็ว เป็นธรรม โปร่งใส ตรวจสอบได้ที่เกี่ยวกับการแต่งตั้งเจ้าอาวาสหรือไวยาวัจกร รวมถึงมาตรการทางกฎหมายในการควบคุมดูแลและการจัดผลประโยชน์ เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่พระพุทธศาสนาอย่างแท้จริง