สัญลักษณ์และพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาของชุมชนอีสานใต้: รูปแบบ พัฒนาการ และคุณค่าเชิงจริยธรรม

บทคัดย่อ

            บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เพื่อศึกษาสัญลักษณ์และพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาของชุมชนในกลุ่มจังหวัดอีสานใต้  2) เพื่อศึกษากระบวนการสร้างสัญลักษณ์ และพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาของชุมชนกลุ่มจังหวัดอีสานใต้ และ 3) เพื่อวิเคราะห์รูปแบบ พัฒนาการ และคุณค่าเชิงจริยธรรมสัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาในชุมชนกลุ่มจังหวัดอีสานใต้ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยมีการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญประกอบการวิเคราะห์

             ผลการวิจัยพบว่า
             สัญลักษณ์พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาของชุมชนในกลุ่มจังหวัดอีสานใต้ 3 จังหวัด ประกอบด้วย จังหวัดนครราชสีมา บุรีรัมย์ และอุบลราชธานี โดยใช้กรอบพิธีกรรมตามฮีต 12 พบสัญลักษณ์ในพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา 3 ลักษณะ รวมสัญลักษณ์ที่เก็บตัวอย่างในชุมชนเพื่อประกอบการศึกษาครั้งนี้ทั้งสิ้น จำนวน 50 ตัวอย่าง แบ่งเป็นสัญลักษณ์ทางวัตถุ จำนวน 36 รูปสัญญะ, สัญลักษณ์ทางการกระทำ จำนวน 8 สัญญะ และสัญลักษณ์ทางความคิด จำนวน 6 สัญญะ

             กระบวนการสร้างสัญลักษณ์พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาของชุมชนกลุ่มจังหวัดอีสานใต้ พบกระบวนการสร้างสัญลักษณ์พิธีกรรม 2 ลักษณ์ ได้แก่ 1) สัญลักษณ์ที่มีพื้นฐานจากพระพุทธศาสนาโดยตรง เกิดขึ้นในชุมชนโดยอาศัยกระแสที่มีความต่อเนื่อง และสามารถเชื่อมโยงไปถึงระบบความเชื่อที่มีอยู่ในคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถา หรือกระแสความคิดอื่นๆ ที่เนื่องด้วยวัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนา 2) สัญลักษณ์ที่มีพื้นฐานจากความเชื่อดั้งเดิมในชุมชน สัญลักษณ์ที่ถูกสร้างขึ้นตามคตินี้ มีทั้งที่มีร่องรอยจากความเชื่อดั้งเดิมที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์พระไตรปิฎก หรืออรรถกถา ซึ่งไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องกับคำสอนทางพระพุทธศาสนา แต่ถูกนำมารับใช้ประเพณี พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา และสัญลักษณ์ทางประเพณี พิธีกรรมที่เนื่องด้วยความเชื่อพื้นฐานเดิมของชุมชน ถือเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นซึ่งมีลักษณะเฉพาะเป็นของตนเอง

          รูปแบบสัญลักษณ์พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาได้รับการพัฒนามาโดยลำดับ ผ่านการเวลา และกรอบความเชื่อของยุคสมัย รูปแบบจึงถูกปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย กระทั่งกลายเป็นสัญลักษณ์เฉพาะของยุคสมัย เพื่อสนองความต้องการของคนในสังคมในมิติต่าง ๆ ทั้งในแง่ของความเคารพศรัทธา ความศักดิ์สิทธิ์ การปกป้อง คุ้มครอง ประทานโชคลาภ คุณค่าที่เกิดขึ้นจากสัญลักษณ์เหล่านี้ จึงมีหลากหลายมิติตามไปด้วย ด้วย ทำให้เห็นข้อเท็จจริงประการหนึ่งว่า พระพุทธศาสนาเมื่อเข้ามาสู่วิถีชีวิตของคนในแต่ละท้องถิ่น ย่อมถูกปรับเปลี่ยนเพื่อสนองความต้องการของคนในท้องถิ่นนั้น ๆ ด้วย