ธาตุ 4 และการปฏิบัติกรรมฐานในพระพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

         ธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ำ ไฟ และลม ธาตุดินมีลักษณะแข็งและอ่อน ธาตุน้ำมีลักษณะไหลและเกาะกุม ธาตุไฟมีลักษณะร้อนและเย็น ธาตุลมมีลักษณะเคลื่อนไหวและเคร่งตึง การปฏิบัติกรรมฐานในทางพระพุทธศาสนานั้นให้พิจารณาธาตุทั้ง 4 นี้ โดยใช้สติพิจารณาว่าร่างกายนั้นไม่ใช่สัตว์ บุคคล เขา และเรา เป็นเพียงแต่ธาตุดิน น้ำ ไฟ และลม ประกอบกันอยู่เท่านั้น แต่ละอย่างเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตน ธาตุมีความสำคัญต่อสิ่งมีชีวิต หากปราศจากธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ำ ไฟ และลมสิ่งมีชีวิตทั้งหลายจะไม่สามารถดำรงอยู่ได้ การกำหนดรู้ธาตุ 4 เป็นอารมณ์ในขณะปฏิบัติกรรมฐาน ในอิริยาบถทั้ง 4 คือ ยืน เดิน นั่ง นอน เมื่อผู้ปฏิบัติธรรมกระทบกับรูป 42 ประการ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เป็นต้น ควรกำหนดว่า “ถูกหนอ” การพิจารณาธาตุ 4 เป็นวิธีการหนึ่งในการปฏิบัติกรรมฐานตามแนวทางพระพุทธศาสนา การพิจารณาธาตุทั้ง 4 โดยมีปัญญาเป็นประธานทำให้พิจารณาโดยความเกิดดับ จักทำให้ผู้ที่เจริญนั้นสำเร็จมรรคผลได้ อานิสงส์การพิจารณาธาตุ 4 ได้แก่ เห็นความไม่ใช่ตัวตน เป็นผู้มีปัญญามาก เป็นต้น