การศึกษาเปรียบเทียบบัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทกับปรัชญาขงจื๊อ

บทคัดย่อ

          การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาท 2) ศึกษาบัณฑิตในปรัชญาขงจื๊อ และ 3) ศึกษาเปรียบเทียบบัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทและปรัชญาขงจื๊อ งานวิจัยเล่มนี้เป็นงานวิจัยเชิงเอกสาร โดยเก็บรวบรวมข้อมูลจากพระไตรปิฎก คัมภีร์ของปรัชญาขงจื้อ และเอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับเรื่องบัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทและปรัชญาขงจื้อ
          ผลการวิจัยพบว่า
          พุทธปรัชญาเถรวาทให้ความหมายทั่วไปบัณฑิตคือ ผู้ฉลาด ผู้มีปัญญา ผู้ฝึกตนมาดี นอกจากนี้ยังพบไวพจน์ที่ให้ความหมายไว้หลายคำเช่น ปราชญ์ ธีรชน ในแง่คุณสมบัติของบัณฑิตเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสอง จริยาที่บัณฑิตสรรเสริญและไม่สรรเสริญ แนวทางปฏิบัติสู่ความเป็นบัณฑิต ไปจนถึงจุดมุ่งหมายสูงสุดของบัณฑิต
          บัณฑิตตามทัศนะของขงจื๊อ หมายถึง บุคคลผู้คงแก่เรียน เป็นการรวมเอาทั้งลักษณะทางความรู้และความประพฤติทีดีงาม ตลอดจนการนำความรู้และความประพฤติที่ดีงามมาเป็นแบบแผนในการศึกษา คุณสมบัติด้านสติปัญญาคือความสามารถในการคิดวิเคราะห์สังเคราะห์ และความประพฤติที่ชอบธรรม ตลอดจนแนวทางขัดเกลาที่ขงจื๊อมักใช้แตกต่างกันไป เช่น ขัดเกลาด้วยกิริยามารยาท ด้านมนุษยธรรมความสามารถในการเห็นคุณค่าของสรรพสิ่งหรือแม้แต่ด้านอารมณ์ความรู้สึก จุดมุ่งหมายสำคัญของขงจื๊อคือการพยายามสร้างวัฒนธรรมและความมีมนุษยธรรม
          การศึกษาวิจัยนี้ มีประเด็นเปรียบเทียบใน 5 ประเด็นคือ 1) ในแง่ของความความหมายพบว่า ให้ความหมายในเชิงมนุษย์นิยมเหมือนกัน ในแง่ความแตกต่าง บัณฑิตพุทธปรัชญาเถรวาทมีความหมายในลักษณะผู้ที่มีปัญญาภายใน บัณฑิตปรัชญาขงจื๊อหมายถึงผู้ที่มีปัญญาในเชิงสังคม 2) ในแง่คุณสมบัติพบว่า บัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทมีคุณสมบัติเข้าใจกฎธรรมชาติสภาวะภายในจิตใจ มีความแตกต่างกับ บัณฑิตในปรัชญาขงจื๊อมีคุณสมบัติอาศัยความรู้ความเข้าใจในจารีตประเพณีหรือบรรทัดฐานทางสังคมเพื่อแก้ปัญหา 3) ในแง่จริยาพบว่า บัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทมีจริยาคือมโนธรรมความรู้สึกผิดชอบชั่วดีที่อยู่ภายในจิตใจ มีความแตกต่างกับ บัณฑิตในปรัชญาขงจื๊อมีจริยาจารีตประเพณีเป็นเครื่องมือในการอบรมสั่งสอนและการสงเคราะห์บุคคล 4) ในแง่แนวทางปฏิบัติพบว่า บัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทพิจารณาให้เห็นความจริงก่อนประสบการณ์เพื่อให้เกิดการวางใจ มีความแตกต่างกับ บัณฑิตในปรัชญาขงจื๊อมุ่งเน้นการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรม 5) ในแง่จุดมุ่งหมาย บัณฑิตในพุทธปรัชญาเถรวาทมีจุดมุ่งหมายในการหลุดพ้นจากตัณหามีนิพพานเป็นจุดหมายสูงสุด มีความแตกต่างกับ บัณฑิตในปรัชญาขงจื๊อมีจุดมุ่งหมายในการพยายามสร้างบรรทัดฐานของสังคมให้มีมนุษยธรรมและจารีตที่ดีงาม