การวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธในพุทธปรัชญาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความนี้ได้พยายามวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธในพุทธปรัชญาเถรวาท โดยมีการตั้งคำถามว่า ทั้งสามสิ่งนี้มีความสัมพันธ์กันหรือไม่? ในการตอบคำถามนี้ กลุ่มแรกให้เหตุผลว่าทั้งสามสิ่งต้องมีความสัมพันธ์กัน เพราะการบรรลุธรรมนั้นจำเป็นต้องอาศัยการศึกษาอย่างครบถ้วน การปฏิบัติตามวิธีที่กำหนดไว้ แล้วจึงจะสามารถบรรลุธรรมได้ตามลำดับเปรียบเสมือนแผนที่ที่ต้องปฏิบัติตาม มิฉะนั้นแล้วเป้าหมายจะไม่สามารถบรรลุได้ ดังที่ปรากฏใน สังคีติสูตร หรือกรณีของพระอานนท์ที่ขอให้พระพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมในสถานที่ต่างๆ กลุ่มที่สองให้เหตุผลว่ามีความสัมพันธ์กันอยู่บ้าง โดยเฉพาะระหว่างการปฏิบัติและการบรรลุธรรม เช่น กรณีสามเณรทัพพมัลลบุตรที่สามารถบรรลุธรรมได้ขณะปลงผม โดยอาศัยการพิจารณาจิตตามหลักปัญจกกรรมฐานเท่านั้น  ขณะที่กลุ่มที่สามปฏิเสธความสัมพันธ์ดังกล่าว โดยให้เหตุผลว่าการบรรลุธรรมสามารถเกิดขึ้นได้โดยไม่จำเป็นต้องผ่านการศึกษาและการปฏิบัติตามลำดับขั้นตอน เช่น กรณีพระอัญญาโกณฑัญญะที่ได้ดวงตาเห็นธรรมเพียงแค่การฟังพระธรรมจักกัปปวัตนสูตรเท่านั้น โดยไม่จำเป็นต้องศึกษาและปฏิบัติมาก่อน บทความนี้ ผู้เขียนให้เหตุผลว่า ทั้งสามสิ่งต้องมีความสัมพันธ์กัน เพราะว่า 1) ปริยัติทำหน้าที่เป็นแผนที่นำไปสู่เป้าหมาย การปฏิบัติหมายถึงการเดินตามแผนที่ที่กำหนดไว้ และปฏิเวธเป็นผลลัพธ์ที่เกิดจากการเดินตามแผนที่นั้นอย่างถูกต้อง 2) การปฏิบัติที่ถูกต้องจำเป็นต้องอาศัยการศึกษาปริยัติอย่างดี และการบรรลุธรรมสามารถเกิดขึ้นได้จากการปฏิบัติที่ถูกต้องตามลำดับ