การเปลี่ยนสถานะทางศาสนาจากสัตว์สู่เทพในมุมมองพระพุทธศาสนาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการเปลี่ยนสถานะทางศาสนาจากสัตว์สู่เทพในมุมมองพระพุทธศาสนาเถรวาท ด้วยการศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ผลการศึกษาพบว่า การเปลี่ยนสถานะของสัตว์สู่ความเป็นเทพในพระพุทธศาสนาเถรวาทเชื่อมโยงทั้งมิติทางศาสนาและมิติทางธรรมชาติที่สัมพันธ์กับการดำเนินชีวิตของมนุษย์ พระพุทธศาสนามีมุมมองที่เชื่อในการฝึกฝนเพื่อนำมนุษย์ไปสู่สถานะที่ดีขึ้น และยังมองว่าสัตว์กับมนุษย์อาจมีความเท่าเทียมกันได้ในบางลักษณะ โดยเฉพาะในแง่ของการมีกิเลสในขันธ์ 5 ที่ทำให้เกิดความเป็นสัตว์ และการเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนและรับผลของกรรมไม่ต่างกัน แนวคิดการเปลี่ยนสถานะทางศาสนาเกี่ยวข้องกับลักษณะทางด้านจิตใจและคุณธรรม  โดยอธิบายผ่านความเป็นภพและภูมิ คือภพและภูมิเป็นลักษณะการมีอยู่ภายในจิตใจที่สะท้อนผ่านการระบุอัตลักษณ์ มนุษย์ที่มีจิตใจเต็มไปด้วยกิเลสก็ไม่ต่างจากสัตว์ดิรัจฉานที่อาศัยในกามาวจรภูมิ แต่สัตว์ที่มีจิตเป็นคุณธรรมก็สามารถพัฒนาสู่ภพที่สูงขึ้นได้ การเปลี่ยนแปลงทางด้านคุณธรรม คือ สัตว์สามารถมีคุณธรรมได้เช่นเดียวกับมนุษย์ ดังปรากฏในเรื่องเล่าชาดกของพระโพธิสัตว์ที่เกิดเป็นสัตว์ และการที่สัตว์สามารถถูกฝึกและเรียนรู้ได้ หากสัตว์ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบก็ไม่ต่างจากมนุษย์ผู้มีคุณธรรม เช่น กรณี กบ ที่ฟังธรรมและไปเกิดเป็นเทพบุตร หรือ นกยาง ที่รักษาศีล 5 จนได้เกิดเป็นเทพ และ สุนัข ที่มีจิตรักใคร่ในพระปัจเจกพุทธเจ้าจนไปเกิดเป็นโฆสกเทพบุตร นอกจากนี้ยังมีการยกย่อง งู หรือ พญานาค ที่ถูกมองว่าเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์หรือเทพชั้นจาตุโลกบาลตามความเชื่อดั้งเดิมและตำนานทางพุทธ การยกระดับสถานะของสัตว์สู่ความเป็นเทพนี้มาจากการพัฒนาบนฐานของการยกระดับจิตใจจากสัญชาตญาณเดิมไปสู่การมีคุณธรรม ซึ่งสะท้อนผ่านการปฏิบัติที่อยู่เหนือวิสัยของสัตว์ทั่วไป และนำไปสู่การตั้งคำถามต่อสถานะของสัตว์ที่ปกติจะต่ำกว่ามนุษย์ให้มีสถานะเหนือกว่าทั้งในแง่คุณธรรมและอำนาจ