ทัศนะเรื่องความเป็นมนุษย์ในพระพุทธศาสนาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องมนุษย์ในทัศนะพระพุทธศาสนาเถรวาท ผ่านมุมมอง 2 ประการ คือ แบบสมังคีภาพและแบบอนันตรภาพ งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพโดยศึกษาจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ผลการศึกษาพบว่า การอธิบายมนุษย์ในทางพระพุทธศาสนาไม่ได้เริ่มต้นจากวัตถุภายนอก แต่เริ่มจากร่างกายที่มีสัญญาและใจเป็นจุดตั้งต้น ในประการแรก แนวคิดจิตกับกายแบบสมังคีภาพ เป็นการอธิบายมนุษย์ในฐานะองค์รวมที่ประกอบด้วยรูปและนามที่ทำงานสัมพันธ์กันอย่างเป็นระบบและเป็นเหตุเป็นผลแก่กัน ความเป็นสมังคีภาพนี้สะท้อนผ่านกระบวนการทำงานของจิตตั้งแต่การปฏิสนธิจนถึงการจุติ โดยมีชีวิตินทรีย์ เป็นตัวเชื่อมโยงให้กายและใจดำรงอยู่ร่วมกันได้ นอกจากนี้ยังพิจารณาผ่านแง่มุมของกรรม ซึ่งมีจิตเป็นแรงผลักดันให้กายกระทำกรรม หากขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่งไปความเป็นชีวิตก็ไม่อาจดำเนินไปได้ ในประการที่สอง แนวคิดจิตกับกายแบบอนันตรภาพ เป็นการอธิบายความต่อเนื่องของชีวิตที่เชื่อมต่อกันโดยไม่มีช่องว่างระหว่างภพเก่าและภพใหม่ ผ่านกระบวนการของปฏิจจสมุปบาทที่หมุนวนเป็นวงจรแห่งกิเลส กรรม และวิบาก ความเป็นอนันตรภาพนี้ปรากฏใน 2 ลักษณะ คือ 1) ด้านภววิทยา ที่เน้นความสัมพันธ์ของเหตุปัจจัยที่ส่งต่อแรงผลักดันจากภพหนึ่งไปสู่อีกภพหนึ่งโดยปราศจากตัวตนที่เที่ยงแท้ และ 2) ด้านญาณวิทยา ที่อธิบายถึงการเกิดดับของวิญญาณและนามรูปอย่างรวดเร็วต่อเนื่องผ่านการรับรู้ทางประสาทสัมผัสในชั่วขณะจิตเดียว  การวิเคราะห์มนุษย์ในแง่สมังคีภาพและอนันตรภาพแสดงให้เห็นว่า กายและใจทำหน้าที่เกื้อกูลกันตามหลักสังขตธรรม แม้จะมีการเกิดดับอยู่ตลอดเวลา แต่ยังคงมีอัตลักษณ์เดิมที่ส่งต่อผ่านเหตุปัจจัยและกรรม ทำให้วงจรชีวิตดำเนินไปอย่างไม่ขาดสายในสังสารวัฏ