การขับเคลื่อนเกษตรชุมชนสู่การผลิตสินค้าเกษตรมูลค่าสูง เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดเชียงราย

บทคัดย่อ

การวิจัยในครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์ คือ (1) วิเคราะห์ศักยภาพและเสริมพลัง (2) สร้างรูปแบบเครือข่ายความร่วมมือ และ (3) จัดทำธรรมนูญเกษตรชุมชน ซึ่งคณะผู้วิจัยได้เลือกวิสาหกิจชุมชนผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวบ้านดงชัย หมู่ที่ 2 ตำบลทุ่งก่อ อำเภอเวียงเชียงรุ้ง เป็นกรณีศึกษาต้นแบบในการขับเคลื่อนเกษตรชุมชนสู่การผลิตสินค้าเกษตรมูลค่าสูง เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดเชียงราย

การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ กลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลักแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ตัวแทนเกษตรกร ผู้นำชุมชน และหน่วยงานรัฐ รวมจำนวน 40 คน เครื่องมือในการวิจัย คือ การสนทนากลุ่ม และการสัมภาษณ์เชิงลึก โดยการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหา

ผลการศึกษา พบว่า การวิเคราะห์ศักยภาพของชุมชนใช้หลักการวิเคราะห์สภาพแวดล้อมและศักยภาพ (SWOT Analysis) นำผลที่ได้มากำหนดเป้าหมายของการพัฒนาสินค้าเกษตรมูลค่าสูงในแต่ละพื้นที่ สำหรับการเสริมพลังมุ่งเน้นพัฒนาทักษะเกษตรสมัยใหม่ การใช้เทคโนโลยี การเข้าถึงปัจจัยการผลิตและแหล่งทุน มุ่งผลิตสินค้าที่มีคุณภาพและได้มาตรฐาน การแปรรูปสินค้าเกษตรให้หลากหลายเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่ม และส่งเสริมการรวมกลุ่มเครือข่ายเกษตรกร

รูปแบบเครือข่ายความร่วมมือเกษตรชุมชนต้องประกอบด้วย 3 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ (1) ฐานปัจจัยพื้นฐานของชุมชน (2) กลไกภายในชุมชน และ (3) กลไกสนับสนุนจากภายนอก ซึ่งทั้งหมดนี้รวมกันเป็นระบบนิเวศของการพัฒนาเกษตรชุมชนที่ยั่งยืนและสามารถปรับตัวได้ต่อความเปลี่ยนแปลงของบริบททางเศรษฐกิจและสังคม

สำหรับธรรมนูญเกษตรชุมชน ได้มุ่งเน้นการสร้างฉันทามติและข้อตกลงร่วมจากภาคีเครือข่าย โครงสร้างธรรมนูญครอบคลุมและเชื่อมโยงระบบสังคมและสิ่งแวดล้อมในชุมชนอย่างเป็นองค์รวมที่สมดุล ทั้งในด้านต้นทุนทางสังคม การบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และการสร้างกลไกรักษากฎระเบียบบริหารจัดการการเกษตรชุมชนสู่การผลิตสินค้าเกษตรมูลค่าสูงเพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากในพื้นที่จังหวัดเชียงราย