ปัญหาการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรแบบมีส่วนร่วมของชุมชน ตำบลส้มป่อย อำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ
คำสำคัญ:
การบริหารจัดการน้ำ; การมีส่วนร่วมของชุมชน; น้ำเพื่อการเกษตรบทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัญหาการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรแบบมีส่วนร่วมของชุมชนในพื้นที่ตำบลส้มป่อย อำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ และ 2) สร้างข้อเสนอแนะสำหรับการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรแบบมีส่วนร่วมของชุมชน การวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 26 คน คัดเลือกแบบเจาะจงจากผู้นำหมู่บ้านหรือคณะกรรมการหมู่บ้าน ปราชญ์ชาวบ้าน ประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำ และเครือข่ายผู้ใช้น้ำ เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสนทนากลุ่มย่อย โดยใช้แบบสัมภาษณ์และแนวทางการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และตรวจสอบความน่าเชื่อถือด้วยการตรวจสอบแบบสามเส้าและการตรวจสอบข้อมูลย้อนกลับกับผู้ให้ข้อมูล
ผลการวิจัยพบว่า
1. สภาพปัญหาการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรแบบมีส่วนร่วมของชุมชนมี 10 ประเด็น ได้แก่ แหล่งน้ำมีระบบกักเก็บไม่เพียงพอ ปริมาณน้ำระหว่างฤดูฝนและฤดูแล้งไม่สมดุล คุณภาพน้ำโดยรวมเหมาะสมต่อการเกษตรแต่บางพื้นที่มีความเสี่ยงจากการปนเปื้อน การควบคุมการใช้น้ำยังไม่สม่ำเสมอ ขั้นตอนการขอใช้น้ำและการจัดลำดับความสำคัญยังไม่ชัดเจน การจัดสรรน้ำไม่ครอบคลุมทุกฤดูกาลเพาะปลูก การใช้น้ำมีปริมาณสูงแต่ขาดระบบวัดและติดตาม การบำรุงรักษาระบบส่งน้ำยังพึ่งพางบประมาณภาครัฐ การวางแผนใช้น้ำยังไม่มีฐานข้อมูลที่เป็นระบบ และการประสานงานกับหน่วยงานภาครัฐขาดความต่อเนื่อง
2. ข้อเสนอแนะสำหรับการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรแบบมีส่วนร่วมของชุมชนประกอบด้วย 4 องค์ประกอบ ได้แก่ การกำหนดกติกาชุมชนที่เป็นธรรม การจัดทำฐานข้อมูลน้ำชุมชน การพัฒนากลไกคณะกรรมการน้ำชุมชนให้ทำงานต่อเนื่อง และการใช้เทคโนโลยีร่วมกับภูมิปัญญาท้องถิ่น เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการจัดสรรน้ำ ลดความขัดแย้ง และสนับสนุนการบริหารจัดการน้ำของชุมชนในระยะยาว
เอกสารอ้างอิง
บุผาชาติ จันทร์หอม. (2564). แนวทางการพัฒนาการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดการน้ำสู่ความยั่งยืน. Journal of Roi Kaensarn Academi, 6(6), 340-356.
ประสูตร แก้วนิ่ม. (2568). การจัดการน้ำท้องถิ่นแบบมีส่วนร่วมขององค์กรผู้ใช้น้ำรอบบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ตามหลักอปริหานิยธรรม. วารสารรัฐประศาสนศาสตร์และสหวิทยาเพื่อสังคม, 1(1), 1-19.
พระครูโสภณธรรมโชติ (สัมพันธ์ สิริโรจน์บริรักษ์). (2568). นวัตกรรมการจัดการทรัพยากรน้ำและสิ่งแวดล้อมพื้นที่ลุ่มน้ำสวยโดยการบูรณาการภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อหนุนเสริมการเกษตรแบบยั่งยืนสู่ระบบเศรษฐกิจฐานรากจังหวัดหนองคาย. วารสารมณีเชษฐาราม, 8(1), 340-353.
พัชรินทร์ ทะริยะ. (2560). การบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรของสมาชิกฝายร่องหินบ้านดอนเงิน ตำบลออย อำเภอปง จังหวัดพะเยา. (วิทยานิพนธ์เกษตรศาสตรมหาบัณฑิต). นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
พันธุ์ทิพย์ นวานุช, บุศรินทร์ ใหม่รุ่งโรจน์, พัทธนันท์ สิรโชครตามณี และพงศพล มหาวัจน์. (2565). การบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรโดยชุมชน. วารสารวิชาการวิทยาลัยสันตพล, 8(2), 182-190.
ยุภาพร อำนาจ, ธนัสนี สมบูรณ์ และวัฒนาชัย มาลัย. (2566). การมีส่วนร่วมของเกษตรกรในการจัดการน้ำเพื่อการเกษตรในพื้นที่จังหวัดอุบลราชธานี. วารสารจันทรเกษมสาร, 29(1), 1-16.
สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ. (2565). รายงานประจำปี 2565. กรุงเทพฯ: สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ.
อภิชาติ ทรัพย์สุข. (2563). การศึกษาคุณภาพน้ำในแม่น้ำชีและความเหมาะสมต่อการเกษตรกรรม. วารสารสิ่งแวดล้อมภาคอีสาน, 15(1), 89-102.
อภิชาต อนุกูลอำไพ. (2546). การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำแบบผสมผสาน (Integrated Water Resources Management: IWRM). กรุงเทพฯ: บีวีออฟเซ็ต.
Olankidjaroen, S. (2016). Strategic plan of water resource management of Nongbualumpoo Province. Walailak Abode of Culture Journal, 16(2), 139-174.
Pretty, J. (1995). Participatory learning for sustainable agriculture. World Development, 23(8), 1247-1263.
United Nations Development Programme. (2010). Water governance in developing countries: A framework for action. New York, NY: United Nations Development Programme.
