การสร้างดุลยภาพระหว่างครอบครัวกับสิทธิของผู้เสียหายในความผิดเกี่ยวกับทรัพย์ระหว่างคู่สมรส
คำสำคัญ:
เหตุยกเว้นโทษ; , ความผิดเกี่ยวกับทรัพย์; , คู่สมรส; , ความผิดอันยอมความได้;, ความรุนแรงทางเศรษฐกิจบทคัดย่อ
บทความวิชาการฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาหลักการและเหตุผลของการกำหนดเหตุยกเว้นโทษในความผิดเกี่ยวกับทรัพย์ระหว่างคู่สมรสตามมาตรา 71 วรรคหนึ่งแห่งประมวลกฎหมายอาญา วิเคราะห์ข้อจำกัดของบทบัญญัติดังกล่าว และศึกษาเปรียบเทียบกฎหมายต่างประเทศเพื่อแสวงหาแนวทางปรับปรุงกฎหมายไทย โดยใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพจากการศึกษาข้อมูลเอกสาร กฎหมาย คำพิพากษาศาล และงานวิจัยที่เกี่ยวข้องทั้งของประเทศไทยและต่างประเทศ ภายใต้กรอบแนวคิดเกี่ยวกับหลักความเสมอภาคระหว่างคู่สมรส และการคุ้มครองผู้ที่อยู่ในสถานะเสียเปรียบภายในครอบครัว ผลการศึกษาพบว่า มาตรา 71 วรรคหนึ่ง มีข้อจำกัดสำคัญ 2 ประการ ได้แก่ (1) ปัญหาด้านถ้อยคำที่ยังคงใช้คำว่า “สามี” และ “ภริยา” ซึ่งไม่สอดคล้องกับพัฒนาการของกฎหมายสมรสเท่าเทียม และ (2) ปัญหาด้านโครงสร้างของบทบัญญัติที่กำหนดให้เป็นเหตุยกเว้นโทษโดยบทบัญญัติ ส่งผลให้ผู้เสียหายถูกจำกัดการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ไม่สอดคล้องกับแนวโน้มการคุ้มครองผู้เสียหายจากความรุนแรงในครอบครัวและความรุนแรงทางเศรษฐกิจ รวมทั้งไม่สอดคล้องกับหลักความเสมอภาค ขณะเดียวกัน การศึกษากฎหมายต่างประเทศพบว่าสามารถจำแนกแนวทางการกำหนดความรับผิดออกเป็น 4 รูปแบบ ได้แก่ ระบบยกเว้นโทษ ระบบความผิดที่ต้องมีคำร้องทุกข์หรือยอมความได้ ระบบการดำเนินคดีโดยรัฐ และระบบที่ผู้เสียหายสามารถดำเนินคดีได้เอง ผู้เขียนมีข้อเสนอแนะให้แก้ไขมาตรา 71 วรรคหนึ่ง โดยปรับปรุงถ้อยคำจาก “สามี” และ “ภริยา” เป็น “คู่สมรส” และปรับเปลี่ยนลักษณะความรับผิดจากเหตุยกเว้นโทษเป็นความผิดอันยอมความได้ โดยมีต้นแบบจากกฎหมายอาญาเยอรมัน เพื่อสร้างดุลยภาพระหว่างการคุ้มครองสถาบันครอบครัวกับการคุ้มครองสิทธิของผู้เสียหายให้สอดคล้องกับบริบทสังคมและมาตรฐานสิทธิมนุษยชนร่วมสมัย
เอกสารอ้างอิง
จิตติ ติงศภัทิย์. (2555). กฎหมายอาญาภาค 1 (พิมพ์ครั้งที่ 11). กรุงเทพฯ: สำนักอบรมศึกษากฎหมายแห่งเนติบัณฑิตยสภา.
ฉัฐวัฒน์ ชัชณฐาภัฏฐ์. (2568). หลักรัฐประศาสนศาสตร์และการบริหารภาครัฐ (Principles of public administration and public sector management). เข้าถึงได้จากhttps://www.mebmarket.com/
ณรงค์ ใจหาญ. (2528). แนวคิดในปัญหาความสำคัญผิดในเหตุที่ผู้กระทำมีอำนาจกระทำได้. วารสารนิติศาสตร์, 4, 82-94.
ดวงหทัย บูรณเจริญกิจ. (2560). แนวคิดสตรีนิยมและขบวนการทางสังคมของผู้หญิงในประเทศไทย: วิเคราะห์ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ข้อถกเถียงและยุทธศาสตร์. กรุงเทพฯ: มูลนิธิฟรีดริค เอแบร์ท.
รัชตยา ใจหาญ. (2565). เหตุยกเว้นโทษทางอาญาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 71 วรรคหนึ่ง: ศึกษากรณีเหตุยกเว้นโทษที่ตีความขยายถึงบทบัญญัติในเหตุฉกรรจ์เฉพาะความผิดฐานลักทรัพย์และบุกรุก [เอกสารวิชาการหลักสูตรผู้พิพากษาหัวหน้าศาล]. สถาบันพัฒนาข้าราชการฝ่ายตุลาการศาลยุติธรรม.
ลลิตา สุทธิ์แสน. (2561). มาตรการทางกฎหมายในการกำหนดเงื่อนไขการยกเว้นโทษในกรณีการกระทำความผิดอาญาตามมาตรา 71 วรรคหนึ่ง (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต). มหาวิทยาลัยบูรพา.
ศูนย์ปฏิบัติการกรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว. (ม.ป.ป.). ระบบการคุ้มครองช่วยเหลือเด็ก สตรี และผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว. เข้าถึงได้จากhttps://evcis.org/infographicIncident/list
สมควร ขันเงิน. (2548). ความผิดอาญาเกี่ยวกับทรัพย์ที่สามีและภริยากระทำต่อกัน (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
สำนักงานศาลยุติธรรม. (ม.ป.ป.). ระบบสืบค้นคำพิพากษาศาลฎีกา: คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3756–3757/2550. เข้าถึงได้จาก https://deka.supremecourt.or.th/
สำนักงานศาลยุติธรรม. (ม.ป.ป.). ระบบสืบค้นคำพิพากษาศาลฎีกา: คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 221/2528. เข้าถึงได้จาก https://deka.supremecourt.or.th/
Belton, V., & Stewart, T. J. (2002). Multiple criteria decision analysis: An integrated approach. Boston, MA: Kluwer Academic Publishers. https://doi.org/10.1007/978-1-4615-1495-4
Brazil. (1940). Brazilian Penal Code (Decree-Law No. 2,848 of 7 December 1940), arts. 181–182.
Chan, G. K. Y. (2013). Prosecutorial discretion and the legal limits in Singapore. Singapore Academy of Law Journal, 25(1), 15-50.
Constitutional Court of Korea. (2024, June 27). 2020Hun-Ma468 et al. (Case on impunity for crimes against relatives).
Crown Prosecution Service. (2018). The Code for Crown Prosecutors. Crown Prosecution Service.
Department for Communities and Local Government. (2009). Multi-criteria analysis: A manual. London: Department for Communities and Local Government.
Doepke, M., Tertilt, M., & Voena, A. (2012). The economics and politics of women's rights. Annual Review of Economics, 4, 339-372. https://doi.org/10.1146/annurev-economics-061109-080201
Fineman, M. A. (1999). What place for family privacy? The George Washington Law Review, 67, 1207-1224.
France. (2020). Code pénal, art. 311-12. Légifrance.
Gutiérrez Pérez, E. (2024). El abuso patrimonial sobre parientes vulnerables en la excusa absolutoria del art. 268 del Código Penal. Revista de Derecho Penal y Criminología, 32, 155-204.
McCoy, G. J. X. (2007). Uxorial privileges in substantive criminal law: A comparative law enquiry (Doctoral dissertation). Christchurch, New Zealand: University of Canterbury.
Mohanakumar, V. N. (2013). Indian domestic violence law with reference to Section 498A IPC. Rajagiri Journal of Social Development, 5(1).
National Center for Prosecution of Violence Against Women. (2005). Cases involving burglary or vandalism of spouse's property. Alexandria, VA: American Prosecutors Research Institute.
National Statistical Office. (2025). Statistical Yearbook Thailand 2025. Bangkok: National Statistical Office.
Spain. (1995). Código Penal (Organic Law 10/1995 of 23 November 1995), art. 268.
