การพัฒนากลไกสร้างมูลค่าเพิ่มจากพืชสมุนไพรและภูมิปัญญาท้องถิ่น:  กรณีศึกษาชุมชนรอบวัดดอยท่าเสา จังหวัดอุตรดิตถ์

ตรงกมล  สนามเขต

ผู้แต่ง

ตรงกมล สนามเขต

คำสำคัญ:

พืชสมุนไพรท้องถิ่น, ภูมิปัญญาชุมชน, เศรษฐกิจฐานราก, สร้างมูลค่าเพิ่ม, กลไกบวร

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความหลากหลายของพืชสมุนไพรท้องถิ่น 2) ศึกษาภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์จากพืช สมุนไพร และ 3) พัฒนากลไกการสร้างมูลค่าเพิ่มบนฐานทรัพยากรพื้นถิ่น โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Methods) ดำเนินการในชุมชนรอบวัดดอยท่าเสา จังหวัดอุตรดิตถ์ กลุ่มตัวอย่างคือแกนนำชุมชนและปราชญ์ชาวบ้าน จำนวน 50 คน เก็บข้อมูลด้วยแบบสอบถาม และการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและ การวิเคราะห์เนื้อหา

ผลการวิจัยพบว่า 1) ชุมชนมีความหลากหลายทางชีวภาพสูง พบพืชสมุนไพร 80 ชนิด โดยร้อยละ 87.5 เป็นพืชท้องถิ่น และมีศักยภาพเชิงพาณิชย์สูง 15 ชนิด 2) ภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์ครอบคลุม 3 มิติ ได้แก่ อาหาร ยา และพิธีกรรม โดยร้อยละ 60 ได้รับการถ่ายทอดจากบรรพบุรุษ และร้อยละ 96 ของผู้ให้ข้อมูล มีประสบการณ์ตรง แต่ภูมิปัญญาพิธีกรรมมีความเสี่ยงสูญหายสูง 3) กลไกความร่วมมือ “บวร” (บ้าน – วัด – โรงเรียน / ราชการ) ที่มีวัดเป็นศูนย์กลาง สามารถพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพรต้นแบบได้ 5 ชนิด โดย 4 ชนิดผ่านเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัย (เช่น pH 5.57) และชุมชนรับรู้โอกาสทางเศรษฐกิจในระดับมาก (ร้อยละ 93)

การวิจัยนี้ยังชี้ให้เห็นความสำคัญของการจัดการห่วงโซ่คุณค่า (Value Chain) ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ การสร้างแบรนด์ผลิตภัณฑ์ด้วยการเล่าเรื่อง (Storytelling Branding) ที่สะท้อนอัตลักษณ์ท้องถิ่น ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิด BCG Model ในมิติของเศรษฐกิจชีวภาพ องค์ความรู้หลักคือ “แบบจำลองระบบนิเวศภูมิปัญญาสมุนไพรชุมชน” (Ecosystem Model of Community's Herbal Wisdom) ซึ่งบูรณาการทุนทรัพยากร ทุนภูมิปัญญา และเครือข่ายความร่วมมือ สามารถนำไปใช้พัฒนา “ศูนย์เรียนรู้สมุนไพรพื้นถิ่น” เพื่อเศรษฐกิจฐานรากที่ยั่งยืนและสืบสานภูมิปัญญาไทยในวิถีชีวิตใหม่ได้อย่างเป็นรูปธรรม

ประวัติผู้แต่ง

ตรงกมล สนามเขต

คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์

เอกสารอ้างอิง

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2566). แผนปฏิบัติการด้านสมุนไพรแห่งชาติ ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2566-2570. กระทรวงสาธารณสุข.

ฉัตรธิดา หยูคง และ ศักรินทร์ ชนประชา. (2566). การพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพรบนฐานองค์ความรู้ภูมิปัญญาและพืชอัตลักษณ์ท้องถิ่นของวิสาหกิจชุมชนสมุนไพรคุณธรรมวัดคูเต่า ตำบลแม่ทอม อำเภอบางกล่ำ จังหวัดสงขลา. วารสารวิจัยวิชาการ, 6(3), 201-214.

ประเวศ วะสี. (2541). การพัฒนาต้องเอาวัฒนธรรมเป็นตัวตั้ง. สถาบันชุมชนท้องถิ่นพัฒนา.

วรินท์มาศ เกษทองมา, วุธิพงศ์ ภักดีกุล, กรวิกา เมืองพราม, ขนิษฐา นามเพ็ง, จิตวรรณ พิมพ์ประเสริฐ, ชนินนันท์ แฝงจันทร์, และ นูรมี อีซอมูซอ. (2559). การสำรวจพืชสมุนไพรในชุมชนและการใช้สมุนไพรของคนในชุมชนลุ่มน้ำก่ำ.

การประชุมวิชาการระดับชาติ งานเกษตรแฟร์นนทรีอีสาน ครั้งที่ 4 (น. 893-902). มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร.

สุนทรี จีนธรรม, ประพิศ ถกลภักดีม, และ จุไร อัฐฐิศิลป์เวท. (2558). การศึกษาความหลากหลายของพรรณพืชสมุนไพรและภูมิปัญญาท้องถิ่นโดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนบ้านดงบัง ตำบลดงขี้เหล็ก อำเภอเมือง จังหวัดปราจีนบุรี. วารสารวิจัยสหวิทยาการไทย, 10(3), 22-30.

สุพัฒน์ ศรีสวัสดิ์, วิไลวรรณ ศรีสวัสดิ์, และ พงศกร สุขสำราญ. (2564). การศึกษาพืชสมุนไพรประจำถิ่นและภูมิปัญญาการประยุกต์ใช้สำหรับการแพทย์พื้นบ้านในจังหวัดเชียงใหม่. วารสารวิทยาศาสตร์เกษตร, 52(1), 85-98.

อานนท์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา. (2566). การจัดการทรัพยากรชุมชนและการสร้างมูลค่าเพิ่มบนฐานเศรษฐกิจฐานราก. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216-224.

Chambers, R. (1994). The origins and practice of participatory rural appraisal. World Development, 22(7), 953-969.

Coughlan, A. T., Anderson, E., Stern, L. W., & El-Ansary, A. (2006). Marketing channels (7th ed.). Pearson Prentice Hall.

Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). SAGE Publications.

Fog, K., Budtz, C., & Yakaboylu, B. (2010). Storytelling: Branding in practice (2nd ed.). Springer.

Folke, C. (2006). Resilience: The emergence of a perspective for social–ecological systems analyses. Global Environmental Change, 16(3), 253-267.

Food and Agriculture Organization. (2018). The 10 elements of agroecology: Guiding the transition to sustainable food and agricultural systems. Retrieved December 24, 2025, from https://www.fao.org/3/i9037en/i9037en.pdf

Keller, K. L. (2013). Strategic brand management: Building, measuring and managing brand equity (4th ed.). Pearson.

Kotler, P., Kartajaya, H., & Setiawan, I. (2017). Marketing 4.0: Moving from traditional to digital. John Wiley & Sons.

Kotler, P., & Keller, K. L. (2016). Marketing management (15th ed.). Pearson.

Monroe, K. B. (2003). Pricing: Making profitable decisions (3rd ed.). McGraw-Hill. Mukherjee, P. K., Harwansh, R. K., Bahadur, S., Banerjee, S., Kar, A., Chanda, J., Biswas, S., Ahmmed,

S. M., & Katiyar, C. K. (2017). Development of Ayurveda: Tradition to trend. Journal of Ethnopharmacology, 197, 10-24. https://doi.org/10.1016/j.jep.2016.09.024

Porter, M. E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining superior performance. Free Press.

Solomon, M. R. (2019). Consumer behavior: Buying, having, and being (13th ed.). Pearson.

Tickner, A., & Krag, A. (2021). Value chain development for medicinal plants: Linking local knowledge and global markets. Journal of Rural Studies, 84, 212-225.

World Health Organization. (2013). WHO traditional medicine strategy: 2014-2023. World Health Organization.

World Health Organization. (2023). WHO global report on traditional and complementary medicine. World Health Organization.

Zeithaml, V. A. (1988). Consumer perceptions of price, quality, and value: A means-end model and synthesis of evidence. Journal of Marketing, 52(3), 2-22. https://doi.org/10.1177/002224298805200302