การออกแบบสถาบันพระพุทธศาสนาในฐานะสถาบันทางสังคมเชิงพุทธบูรณาการ

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบของสถาบันศาสนาตามทฤษฎีสังคมวิทยาศาสนา 2) เพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบของสถาบันพระพุทธศาสนาจากคัมภีร์พระพุทธศาสนา และ 3) เพื่อสังเคราะห์และออกแบบสถาบันพระพุทธศาสนาในฐานะสถาบันทางสังคมเชิงพุทธบูรณาการ เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) โดยศึกษาแนวคิดสังคมวิทยาศาสนาของเอมิล เดอร์ไคม์ มักซ์ เวเบอร์ และปีเตอร์ เบอร์เกอร์ ควบคู่กับคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา และทัศนะของปราชญ์ทางพระพุทธศาสนา ภายใต้การวิเคราะห์ตามกรอบสามมิติ ได้แก่ มิติเชิงโครงสร้าง มิติเชิงจริยธรรม และมิติเชิงพิธีกรรม โดยดำเนินการวิจัยแยกออกเป็น 3 ขั้นตอน คือ การศึกษาแนวคิดทฤษฎีสังคมวิทยาศาสนาเพื่อสังเคราะห์องค์ประกอบสามมิติ การศึกษาคัมภีร์พระพุทธศาสนาภายใต้กรอบสามมิติเช่นเดียวกัน แล้วนำองค์ประกอบทั้งสองชุดมาสังเคราะห์เชิงพุทธบูรณาการ และนำเสนอด้วยวิธีการวิเคราะห์เนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า องค์ความรู้ทั้งสองสายมิได้ขัดแย้งกัน หากแต่เสริมเติมเต็มกันได้อย่างเป็นระบบ มิติเชิงโครงสร้างชี้ว่าความยั่งยืนของสถาบันขึ้นอยู่กับระบบและกฎเกณฑ์ที่ไม่ผูกติดกับตัวบุคคล สอดคล้องกับหลักการทำให้บารมีกลายเป็นกิจวัตร (Routinization of Charisma) ของเวเบอร์ และการที่พระพุทธองค์ทรงมอบพระธรรมวินัยไว้เป็นศาสดาแทนพระองค์ มิติเชิงจริยธรรมชี้ว่าไตรสิกขาเป็นกลไกเชื่อมโยงจริยธรรมระดับปัจเจกเข้ากับระดับองค์กร สอดคล้องกับแนวคิดจริยธรรมทางศาสนาของเวเบอร์ที่ขับเคลื่อนโครงสร้างสังคม มิติเชิงพิธีกรรมชี้ว่าพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาทำหน้าที่ผนึกจิตสำนึกร่วม สอดคล้องกับแนวคิด "ความปีติยินดีร่วมกัน" (Collective Effervescence) ของเดอร์ไคม์ งานวิจัยนี้ได้องค์ความรู้ใหม่ซึ่งเรียกว่า "โมเดล 5 เสาหลักแห่งสถาบันพระพุทธศาสนาเชิงพุทธบูรณาการ" ประกอบด้วย 1) พระธรรมวินัยเป็นศาสดาและกรอบโครงสร้าง 2) ระบบตรวจสอบถ่วงดุลและการบริหารบุคลากร 3) จริยธรรมเชิงบูรณาการ 4) พิธีกรรมในฐานะเครื่องมือจิตวิญญาณ สังคม และสื่อสาร และ 5) วัด ชุมชน และรัฐในโลกดิจิทัล ซึ่งสามารถนำไปใช้เป็นบรรทัดฐานเชิงนโยบายสำหรับองค์กรปกครองคณะสงฆ์ในการธำรงแก่นธรรมควบคู่กับการสร้างความโปร่งใสในสังคมไทยร่วมสมัย