รูปแบบการเสริมสร้างความสุขด้วยศิลปะภาวนาแก่ผู้สูงอายุ
คำสำคัญ:
ความสุขในพระพุทธศาสนา, ภาวนา 4, ศิลปะมันดาลา, สุขภาวะผู้สูงอายุ, การปฏิบัติภาวนาบทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาทัศนะเกี่ยวกับความสุขของผู้สูงอายุในพระพุทธศาสนา 2) ศึกษาศิลปะภาวนาในพระพุทธศาสนาของผู้สูงอายุ 3) เสนอรูปแบบการเสริมสร้างความสุขด้วยศิลปะภาวนาแก่ผู้สูงอายุ รูปแบบวิธีการวิจัยแบบผสานวิธี กลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยผู้สูงอายุในเขตอำเภอเมือง จังหวัดลำปาง จำนวน 30 คน มีอายุ 60 ปีขึ้นไป ซึ่งเข้าร่วมกิจกรรมฝึกฝนศิลปะภาวนาโดยเฉพาะการสร้างสรรค์ศิลปะมันดาลาเพื่อพัฒนาสุขภาวะทางใจ
ผลการวิจัยพบว่า
ความสุขของผู้สูงอายุในมิติพุทธศาสนา คือ ความพึงพอใจที่เกิดจากการดำรงชีวิตอย่างรู้เท่าทันและสามารถปล่อยวางได้ ศิลปะภาวนาโดยเฉพาะกิจกรรมมันดาลา ช่วยให้ผู้สูงอายุเกิดสมาธิ สติ และสามารถระงับอารมณ์ได้ดีขึ้น ส่งผลให้พฤติกรรมด้านจิตพิสัยและทักษะพิสัยได้รับการพัฒนาอย่างชัดเจนรูปแบบกิจกรรมการเรียนรู้ประกอบด้วย 4 ขั้นตอน คือ 1) ขั้นนำ (การกระตุ้นความสนใจ) 2) ขั้นสอน (การอธิบายแนวคิดมันดาลา) 3) ขั้นปฏิบัติ (การเจริญสมาธิและวาดภาพ) และ 4) ขั้นสรุป (การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และประเมินผล) ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาสุขภาวะองค์รวมของผู้สูงอายุ ดังนั้น ศิลปะภาวนาในฐานะกระบวนการเสริมสร้างความสุขจึงควรได้รับการส่งเสริมในระดับชุมชนและนโยบาย
เอกสารอ้างอิง
กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2563). ยุทธศาสตร์กรมกิจการผู้สูงอายุ พ.ศ. 2560 - 2565 ฉบับปรับปรุง ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2563. เทพเพ็ญวานิสย์.
คณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์. (2553). แผนผู้สูงอายุแห่งชาติฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2545-2564), ฉบับปรับปรุง ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2552. โรงพิมพ์เทพเพ็ญวานิสย์.
จักษณ์ธนชนม์ เปรมนิรันดร และอภิชาติ พลประเสริฐ. (2567). สมาธิศิลป์เพื่อพัฒนาสุขภาวะทางใจ. Journal of Buddhist Anthropology, 9(3), 239-256.
ทวีศักดิ์ สิริรัตน์เรขา. (2550). ศิลปะบำบัด ศาสตร์และศิลป์แห่งการบำบัด. โรงพิมพ์คุรุสภา.
ทัศมาวดี ฉากภาพ, เกียรติศักดิ์ สุขเหลือง, และสุรินทร์ นิยมางกูร. (2564). โมเดลความสัมพันธ์เชิงสาเหตุการพัฒนาสุขภาวะผู้สูงอายุขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 10(2), 226–239. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/jssr/article/view/250747
ทีมงานความสุขประเทศไทย. (2560, 28 กันยายน). “จริยศิลป์” ศิลปะและสุนทรียะเพื่อการภาวนา. ความสุขประเทศไทย. https://www.happinessisthailand.com/2017/09/28/จริยศิลป์-ศิลปะและสุน
พระครูพิสณฑ์สิทธิการ (อรุณ ธมฺมวโร). (2561). กระบวนการเสริมสร้างสุขภาวะพลังบวกของผู้สูงอายุตามแนวพุทธจิตวิทยา [วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต, มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยพุทธ]. MCU Digital Collections. https://e-thesis.mcu.ac.th/thesis/611
พระมหาอุดร อุตฺตโร (มากดี) และพระครูสิริภูรินิทัศน์ (ฐิตสคฺโค ดิษสวรรค์). (2566). การพัฒนาตนให้มีความสุขตามวิถีพุทธ. วารสารมหาจุฬาวิชาการ, 10(1), 161-174.
รศรินทร์ เกรย์, วรชัย ทองไทย, และเรวดี สุวรรณนพเก้า. (2553). ความสุขเป็นสากล. สถาบันวิจัยประชากร และสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. https://ipsr.mahidol.ac.th/ipsrbeta/FileUpload/PDF/Report-File-367.pdf
วิทย์ วิศทเวทย์. (2564). ปรัชญาทั่วไป. อักษรเจริญทัศน์.
ศศิลักษณ์ ขยันกิจ. (2559). การใช้มานดาลาเพื่อเสริมสร้างการตระหนักรู้ในตนเองของนิสิตปีที่ 4 สาขาวิชาการศึกษาปฐมวัย. วารสารครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 44(4), 176-187. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/EDUCU/article/view/105885
สมจิตต์ สุวรรณวงศ์ และปานใจ จารุวณิช. (2562). จริยศิลป : ศิลปะเพื่อการเรียนรู้ภายใน. สถาบันอาศรมศิลปะ.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2566). รายงานประชากรสูงอายุ ปี 2553, 2563 และ 2573. สืบค้น 12 เมษายน 2566, จาก http://social.nesdb.go.th/social
องค์การบริหารส่วนจังหวัดลำปาง. (2567). มหกรรมพลังผู้สูงวัย วัยเก๋า ฮ่วมใจ๋ ปลุกพลัง สร้างคุณค่า สร้างความสุข สู่เมืองลำปาง. สืบค้น 30 มิถุนายน 2567, จาก https://www.lp-pao.go.th/Main60/index.php/2016-11-02-07-11-06/2023-04-27-05-56-48/4977-141225661530.html
