การศึกษาคุณค่าและความเชื่อในพิธีไหว้ครูแพทย์แผนไทย กลไกการสืบทอดองค์ความรู้และจริยธรรมวิชาชีพในศตวรรษที่ 21
คำสำคัญ:
พิธีการไหว้ครู, พิธีกรรม, แพทย์แผนไทย, จริยธรรมวิชาชีพบทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาคุณค่าและสาระสำคัญของพิธีไหว้ครูแพทย์แผนไทยในศตวรรษที่ 21 2) ศึกษาความเชื่อที่มีอิทธิพลต่อผู้ประกอบวิชาชีพในปัจจุบัน และ 3) ศึกษาการปรับตัวท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเทคโนโลยีเพื่อเสนอแนวทางสืบทอดอย่างยั่งยืน งานวิจัยนี้เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ โดยศึกษาผ่านการเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงจากผู้เข้าร่วมพิธีไหว้ครูฯ ประจำปี 2568 เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสนทนากลุ่มจากผู้ร่วมพิธี
ผลการวิจัยพบว่า
- คุณค่าและสาระสำคัญ พิธีไหว้ครูเป็นเครื่องมือทางวัฒนธรรมที่ถ่ายทอดศาสตร์การรักษาและความกตัญญูต่อบรมครูช่วยปลูกฝังจริยธรรมวิชาชีพและความเมตตาต่อผู้ป่วย ทั้งยังเป็นศูนย์รวมจิตใจที่สร้างความภาคภูมิใจในเครือข่ายวิชาชีพ
- ความเชื่อและอิทธิพล ผู้ประกอบวิชาชีพยังคงเชื่อในอำนาจเหนือธรรมชาติและบารมีครูที่ช่วยคุ้มครองเสริมสิริมงคล การไหว้ครูช่วยเพิ่มพลังใจและความมั่นใจในการรักษา นอกจากนี้ยังมีความเชื่อเรื่องการประสิทธิ์วิชาตามฤกษ์ยามที่สัมพันธ์กับประสิทธิภาพของสมุนไพรและตำแหน่งชีพจร
- การปรับตัวและการสืบทอด มีการยืดหยุ่นด้านรูปแบบและเวลาให้สอดคล้องวิถีชีวิตปัจจุบัน และมีการนำวิทยาศาสตร์มาช่วยอธิบายหลักการแพทย์แผนไทยเพื่อการทำงานร่วมกับสหวิชาชีพ แต่ยังคงรักษาแก่นแท้และเครื่องบวงสรวงตามจารีตโบราณ
แนวทางสำคัญในการสืบทอด คือ การส่งต่อประสบการณ์จากรุ่นสู่รุ่น และการสร้างความตระหนักในคุณค่าของใบประกอบโรคศิลปะควบคู่กับจารีตประเพณี การผสานศรัทธาทางจิตวิญญาณเข้ากับปัญญาทางวิทยาการ คือกุญแจสำคัญที่ทำให้ภูมิปัญญาแพทย์แผนไทยดำรงอยู่และก้าวหน้าอย่างสง่างามในศตวรรษที่ 21
เอกสารอ้างอิง
กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2560). ตำราพื้นฐานวิชาชีพการแพทย์แผนไทย. พิมพ์ดี
โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ และนภนาท อนุพงศ์พัฒน์. (2560). สุขภาพทางปัญญา: จิตวิญญาณ ศาสนา และความเป็นมนุษย์. สานักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ.
ชาย โพธิสิตา. (2562). ศาสตร์และศิลป์การวิจัยเชิงคุณภาพ (พิมพ์ครั้งที่ 8). อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง.
ธนิต อยู่โพธิ์. (2494). พิธีไหว้ครูและตำราครอบโขนละคร. D-Library National Library of Thailand. https://digital.nlt.go.th/dlib/items/show/10840
นิลาวัลย์ เตชะสืบ, ถนัด ยันต์ทอง, และวิชาญ เหรียญวิไลรัตน์. (2564). การไหว้ครู: คุณค่า ภูมิปัญญากับบริบททางวัฒนธรรม. วิทยาลัยนครราชสีมา.
พรรณทิพา ชเนศร์. (2561). แบบจำลองพุทธจิตวิทยาการบำบัดดูแลและส่งเสริมสุขภาพองค์รวม ในแพทย์แผนไทย. วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรรศน์, 14(3). https://so02.tci-thaijo.org/index.php/JGSR/article/view/185041
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2559). พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย (พิมพ์ครั้งที่ 45). สหธรรมิก.
เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ. (2549). จิตวิญญาณและความเชื่อในวิถีการแพทย์แผนไทย. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก
วินัย อินเสมียน และพระมหามิตร ฐิตปญฺโญ. (2564). หมอชีวกกับการรักษาโรคในพุทธศาสนา. วารสารสถาบันวิจัยพิมลธรรม, 8(1), 127–136. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/prij/article/view/243166
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). (2549). การเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงาน (พิมพ์ครั้งที่ 8). สุขภาพใจ.
สุภางค์ จันทวานิช. (2561). วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ (พิมพ์ครั้งที่ 24). สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
