การสร้างเสริมพระราชอำนาจนำในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ผ่านการนิยามความหมายของ “ความเป็นไทย” อย่างสยามเก่า

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษาการสร้างความหมาย “ความเป็นไทยอย่างสยามเก่า” ในสมัยรัชกาลที่ 3 อันเป็นช่วงเวลาที่ประเทศสยามมีประชากรชาวมอญ ชาวลาว และชาวจีน เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วจากการอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในกรุงเทพฯ และในหัวเมืองต่าง ๆ โดยที่รัฐบาลยังมีความจำเป็นต้องใช้วิธีการปกครองและการจัดเก็บผลประโยชน์ผ่าน “ชุมชนชาติพันธุ์” กล่าวคือ ให้การรับรองอำนาจของหัวหน้าของคนแต่ละชาติพันธุ์ในแต่ละหมู่บ้านที่จะปกครองและจัดเก็บผลประโยชน์จากคนชาติพันธุ์เดียวกัน หากแต่รัฐบาลจำเป็นต้องหาทางทำให้คนชาติพันธุ์ต่าง ๆ เหล่านี้ยอมรับอำนาจที่เหนือกว่าของผู้นำระดับสูงที่เป็น “คนไทย” โดยเฉพาะพระมหากษัตริย์ไทย

            ปัจจัยประการหนึ่งในการสร้างความหมาย “ความเป็นไทยอย่างสยามเก่า” คือ ปัญหาทางการเมืองที่ทำให้พระมหากษัตริย์ทรงจำเป็นต้องสร้างพระราชอำนาจนำทางวัฒนธรรม ซึ่งการสร้างความหมาย “ความเป็นไทย” เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการทำให้พระองค์ทรงเป็นผู้นำทางภูมิปัญญาเหนือกว่าคนอื่น ๆ ท่ามกลางบริบททางการเมืองที่พันธมิตรเดิมของพระองค์ได้หันไปสนับสนุน “วชิรญาณภิกขุ” เจ้านายผู้ซึ่งมีบทบาทโดดเด่นในในด้านปัญญาและความรู้ทั้งทางโลกและทางธรรม โดยเฉพาะขุนนางตระกูลบุนนาคซึ่งนับได้ว่าเป็นกลุ่มอำนาจที่เข้มแข็งที่สุดในเวลานั้น เพราะการขยายอำนาจของรัฐบาลในการปกครอง การเกณฑ์แรงงานเพื่อการผลิตสินค้า และการจัดเก็บภาษีอากรออกไปในหัวเมืองต่าง ๆ มากยิ่งขึ้น ส่งผลให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ได้รับผลประโยชน์อย่างมากจากการมีอำนาจบังคับบัญชากรมพระคลังและบังคับบัญชาหัวเมืองชายทะเลภาคตะวันออก รวมถึงภาคใต้ที่เป็นแหล่งผลิตสินค้าและเมืองท่าการค้า ขณะที่พระยาศรีพิพัฒน์ (ทัต บุนนาค) ก็มีอำนาจสูงสุดในกรมพระคลังสินค้า

            การสร้าง “ความเป็นไทย” จึงช่วยธำรงรักษาไว้ซึ่งพระราชอำนาจนำของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ เพราะส่งเสริมให้พระองค์ทรงมีพระราชอำนาจเหนือคนชาติพันธุ์ต่าง ๆ เหนือขุนนางชั้นสูง รวมทั้งเหนือเจ้านายที่ขุนนางชั้นสูงให้การสนับสนุน ทั้งนี้ ความหมายของ “ความเป็นไทยอย่างสยามเก่า” มีความแตกต่างจาก “ความเป็นไทย” ในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ในแง่ที่ไม่ได้มีจุดมุ่งหมายเพื่อการ “รวมชาติ” เพราะยังคงทำให้คนแต่ละชาติพันธุ์ยังคงอยู่ในวัฒนธรรมเดิมของตนต่อไปเพียงแต่ยอมรับในความเหนือกว่าของ “คนไทย”