พระพุทธรูปศิลปะรัตนโกสินทร์กลุ่มจีวรลายดอกหล่อโลหะ

บทคัดย่อ

               พระพุทธรูปจีวรลายดอกที่หล่อจากโลหะพบหลักฐานเป็นจำนวนมากกระจายตัวอยู่แทบทุกภาคของไทย อย่างไรก็ตาม การศึกษารูปแบบและกรรมวิธีการสร้างพระพุทธรูปกลุ่มดังกล่าวที่ผ่านมายังไม่ปรากฏชัด ด้วยเหตุนี้ในบทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาพัฒนาการทางรูปแบบ ที่มา และ ปัจจัยที่ทำให้พระพุทธรูปจีวรลายดอกหล่อโลหะมีรูปแบบที่แตกต่างออกไปในแต่ละช่วงเวลาและเสื่อมความนิยมลง โดยใช้กระบวนการทางประวัติศาสตร์ศิลปะร่วมกับเอกสารทางประวัติศาสตร์และข้อมูลสัมภาษณ์ช่างเป็นเครื่องมือในการศึกษา

               ผลการศึกษาสรุปได้ว่า พระพุทธรูปจีวรลายดอกหล่อโลหะในต้นถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 25 ซึ่งมีรูปแบบที่ใกล้ชิดกับพระพุทธรูปศิลปะรัตนโกสินทร์ในพุทธศตวรรษที่ 24 น่าจะเป็นพระพุทธรูปจีวรลายดอกกลุ่มแรก ๆ ที่สร้างโดยการหล่อ ซึ่งน่าจะมาจากการใช้แม่พิมพ์หินสบู่มาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 เป็นอย่างช้า โดยมีแหล่งหินที่สำคัญคือเขาชะโงกซึ่งมีการใช้งานสืบมาจนถึงปัจจุบัน

               ตั้งแต่กลางถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 25 พบว่าพระพุทธรูปสุโขทัยหมวดพระพุทธชินราช ได้ส่งอิทธิพลให้แก่พระพุทธรูปจีวรลายดอก อันเป็นผลมาจากกระแสความนิยมในราชสำนักและขุนนางเป็นสำคัญที่มีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 รวมไปถึงพระพุทธรูปศิลปะล้านนา ซึ่งคงเป็นผลมาจากกระแสความนิยมและความเชื่อที่ว่ามีที่มาจากเมืองหลวงเก่าอย่างเชียงแสน  มีรูปแบบ “อย่างสยามแท้” และเก่าถึงพุทธศตวรรษที่ 16 - 17

               พระพุทธรูปศิลปะสุโขทัย หมวดใหญ่ ยังปรากฏให้เห็นเช่นกันในช่วงครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 25 ซึ่งน่าจะสัมพันธ์กับการใช้ศิลปวัฒนธรรมสุโขทัยสำหรับสร้างและพัฒนาแนวคิดเรื่องชาตินิยมตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 เป็นต้นมา ตลอดจนการตีพิมพ์เผยแพร่งานศึกษาสุโขทัยในช่วงเวลาดังกล่าว สำหรับปัจจัยที่ทำให้พระพุทธรูปกลุ่มนี้เสื่อมความนิยมลงคงมาจากความนิยมในพระพุทธรูปสุโขทัยที่กำลังทวีความรุนแรง และราคาพระพุทธรูปจีวรลายดอกค่อนข้างสูงสวนทางกับสภาพเศรษฐกิจของสยามขณะนั้นที่ตกต่ำลงอย่างหนัก