การสร้างคุณค่าทางวัฒนธรรมด้วยการออกแบบประสบการณ์อาหาร กรณีศึกษา ชุมชนมุสลิมเชื้อสายยะวา มัสยิดยะวา

บทคัดย่อ

การดำรงอยู่ของชาวไทยมุสลิมเชื้อสายยะวาในกรุงเทพมหานครนั้น ถือได้ว่ามีประวัติศาสตร์ควบคู่กับประเทศไทยมาอย่างยาวนานนับตั้งแต่การอพยพย้ายถิ่นฐานเข้ามาของชาวชวา และเป็นที่แน่นอนว่าเมื่อมีการเข้ามาของกลุ่มสังคมใหม่ สิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะเกิดขึ้นกับทุกกลุ่มชาติพันธุ์คือการผสมผสานและการกลืนกลายทางวัฒนธรรม ไม่ว่าจะเป็นการละทิ้งวัฒนธรรมเดิมและรับเอาวัฒนธรรมใหม่เพื่อให้สามารถดำรงอยู่ได้ในสังคมซึ่งไม่ใช่แผ่นดินแม่ของตน แม้ว่าการกลืนกลายทางวัฒนธรรมจะเกิดกับชาวเชื้อสายยะวาเช่นกัน แต่อาหารยะวากลับเป็นเสมือนร่องรอยของบรรพบุรุษที่ใช้ในการดํารงอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม ดังจะเห็นได้จากอาหารยะวาแต่ละเมนูยังคงถูกเรียกด้วยชื่อดั้งเดิม และผู้คนก็ยังคงทําอาหารเหล่านั้นในวาระโอกาสต่างๆ ตามธรรมเนียมประเพณีอยู่เสมอไม่ว่าจะเป็นการเกิด การแต่ง หรืองานบุญ ควบคู่ไปกับ‘ภาษาชวา’ที่ใช้เรียกชื่อเมนูอาหารต่างๆ ซึ่งถือเป็นอัตลักษณ์และวัฒนธรรมที่แน่นแฟ้นที่ยังคงหลงเหลืออยู่ (สุนิติ จุฑามาศ, 2562)

แม้จะเห็นได้ว่าที่ผ่านมา อาหารยะวานั้นเป็นอัตลักษณ์สำคัญของชาวมุสลิมเชื้อสายยะวาที่ยังคงดำรงอยู่ แต่ในปัจจุบันวัฒนธรรมการรับประทานอาหารแบบชาวยะวาก็เริ่มจะเลือนหายไป สืบเนื่องมาจากหลายๆ ปัจจัย อาทิ อาหารยะวาเป็นอาหารที่มีความเฉพาะกลุ่มและไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย สามารถเข้าถึงได้ยาก และวิธีการทำมีขั้นตอนที่หลากหลาย และอีกหนึ่งเหตุผลที่สําคัญคือการไม่สืบสานของชาวยะวารุ่นหลัง (จรียา ประเสริฐสมบูรณ์, 2567) เนื่องมาจากการมองไม่เห็นถึงคุณค่าในทางวัฒนธรรมของตนจึงทําให้ไม่เกิดการส่งต่อองค์ความรู้ จากปัญหาเหล่านี้ทําให้ผู้วิจัยเล็งเห็นว่า หากมีเหตุผลใดที่จะทําให้เกิดการมองเห็นซึ่งคุณค่าของทุนทางวัฒนธรรมเหล่านี้ได้ก็จะช่วยกระตุ้นให้เกิดการสืบสานต่อไป อีกทั้งยังเป็นการสร้างคุณค่าทางวัฒนธรรมให้สังคมภายนอกหันมาสนใจและให้ความสำคัญกับวัฒนธรรมอาหารของชาวมุสลิมเชื้อสายยะวามากยิ่งขึ้นด้วยเช่นกัน จากประเด็นดังกล่าว ผู้วิจัยจึงริเริ่มโครงการ ‘การสร้างคุณค่าทางวัฒนธรรมด้วยการออกแบบประสบการณ์อาหาร’ ขึ้นโดยร่วมมือชุมชนมุสลิมเชื้อสายยะวา มัสยิดยะวา กรุงเทพฯ เพื่อเป็นกรณีศึกษาและเป็นโครงการต้นแบบหรือเป็นโมเดลธุรกิจให้กับชุมชนในการที่จะพัฒนาให้วัฒนธรรมอาหารยะวาคงอยู่คู่กับชุมชนต่อไป

บทความนี้จึงต้องการนำเสนอกระบวนการศึกษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม กระบวนการถอดอัตลักษณ์ ไปจนถึงกระบวนการออกแบบที่ประกอบด้วย 6 ด้านซึ่งมีความครอบคลุมในการสร้างประสบการณ์ร่วมกับอาหารยะวาของผู้ที่เข้ามาเยือน ทั้งยังได้รับองค์ความรู้ทางวัฒนธรรมของชุมชนมุสลิมผ่านประสาทสัมผัสทั้ง 5 โดยทั้งหมดนี้นำมาซึ่งคุณประโยชน์ทางด้านการสร้างคุณค่าเชิงวัฒนธรรม ทั้งยังเป็นการสร้างคุณค่าเชิงอนุรักษ์ให้กับวัฒนธรรมอาหารยะวาและชุมชนมัสยิดยะวา