กัปตันแห่งจิตวิญญาณของตนเอง: สังคมแห่งการหมดไฟของบย็อง-ช็อล ฮัน (Byung-Chul Han) และการพัฒนาตนเองให้ประสบความสำเร็จในบริบทของสังคมสื่อโซเชียลไทย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
งานการศึกษาจำนวนมากพูดถึงการควบคุมผู้คนในสังคมเสรีนิยมใหม่ โดยใช้กรอบความคิดของนักปรัชญาชาวฝรั่งเศส มิเชล ฟูโก้ (Michel Foucault) ที่มองผ่านความคิด Homo Economicus หรือบุคคลกลายเป็นปัจเจกที่มีการควบคุมตัวเองและรับผิดชอบต่อความสำเร็จและความล้มเหลวของตนเอง และนำตรรกะของตลาดมาใช้กับทุกอย่าง ในขณะที่การศึกษาการควบคุมผู้คนในโลกเสรีนิยมใหม่กลับมีการใช้กรอบความคิดสังคมแห่งความสำเร็จ ของนักปรัชญาชาวเกาหลีเยอรมัน บย็อง-ช็อล ฮัน (Byung-Chul Han) น้อย ฮันเรียกวิธีการควบคุมคนที่เข้ามาแทนที่สังคมแห่งระเบียบวินัยว่า สังคมแห่งความสำเร็จ (achievement society) หรือสังคมหมดไฟ (Burnout Society) ซึ่งเน้นการหมกมุ่นกับความสำเร็จ (compulsive achievement) และการเพิ่มประสิทธิภาพ (optimization) ของปัจเจก ด้วยแรงผลักดัน (compulsion) และการบีบบังคับตัวเอง (self-restraint) การควบคุมดังกล่าวเกิดจากการที่คนแต่ละคนควบคุมและขูดรีดตัวเองด้วยการพยายามมองโลกในแง่บวก (positivity) และตัดขาดความเป็นอื่น (The Other) ออกจากความสัมพันธ์ ผู้วิจัยจึงใช้กรอบความคิดนี้ของฮันมาวิเคราะห์กระแสการพัฒนาตนเองสู่ความสำเร็จในไทยที่ปรากฏใน YouTube ซึ่งผู้วิจัยจะเรียกว่ากระแสกัปตันแห่งจิตวิญญาณของตัวเอง การวิเคราะห์กระแสนี้จะช่วยทำให้เข้าใจปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในประเทศไทยมากขึ้น จากเนื้อหาวิดีโอใน YouTube ที่ได้รับความนิยมสูง พบว่ากรอบความคิดสังคมหมดไฟของฮัน สามารถอธิบายภาพใหญ่ของกระแสการพัฒนาตนเองในฉบับเสรีนิยมใหม่ในสังคมไทยได้เป็นอย่างดี อย่างไรก็ตาม การศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่าเรื่องการเพิ่มประสิทธิภาพของตนเองและธุรกิจ ผู้ประกอบการไทยจำเป็นต้องสร้างความสัมพันธ์กับความเป็นอื่น เช่น ลูกค้า คู่แข่ง และปัจจัยภายนอก และเปลี่ยนความเป็นอื่นมาเป็นวัตถุในการเพิ่มประสิทธิภาพ (the object of optimization) ผู้วิจัยเห็นต่างกับฮันโดยมองว่าความเป็นอื่นดำรงอยู่และต้องดำรงอยู่เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของผู้ประกอบการ อีกทั้งความเป็นอื่นที่ดำรงอยู่สามารถทำให้ผู้ประกอบการเปลี่ยนใจหันหลังให้กับกระแสการพัฒนาตนเองสู่ความสำเร็จแบบเสรีนิยมใหม่ได้ในบางกรณี ผู้วิจัยสรุปการวิจัยครั้งนี้โดยแสดงให้เห็นว่าปรากฏการณ์การพัฒนาตนเองสู่ความสำเร็จตามที่เป็นกระแสใน YouTube ไทย ชี้ให้เห็นว่าการทำงานของสังคมแห่งความสำเร็จไม่ได้เป็นเนื้อมวลรวมเดียวกัน (monolithic) การหมกมุ่นกับความสำเร็จกระทำผ่านการควบคุมจิตวิญญาณโดยตัดขาดความเป็นอื่นออกไปโดยสิ้นเชิง ขณะที่การเพิ่มประสิทธิภาพ กระทำผ่านการสร้างความสัมพันธ์กับความเป็นอื่น เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพผ่านการทดลองและลงมือทำจริง
Article Details
เอกสารอ้างอิง
หนังสือ
บย็อง-ช็อล ฮัน, เราต่างหมดไฟ ในสังคมคลั่งไคล้การทำงาน, แปลโดย พงษ์ประภัสสร์ แสงสุริยง, (กรุงเทพฯ: นิสิตสามย่าน, 2023).
Byung-Chul Han, Burnout Society, (Stanford: Stanford University Press, 2015).
Byung-Chul Han, In the Swarm: Digital Prospects, (Cambridge, MA: MIT Press, 2017).
Byung-Chul Han, Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power, (London: Verso, 2017).
Christina Scharff, "Gender and Neoliberalism: Young Women as Ideal Neoliberal Subjects," in Handbook of
Neoliberalism, ed. Simon Springer, Kean Birch, and Julie MacLeavy, (New York: Routledge, 2016), 217-226
D. Asher Ghertner, "Rule by Aesthetics: World-Class City Making in Delhi," in Worlding Cities, ed. Ananya Roy and Aihwa Ong, (Oxford: Blackwell Publishing Ltd, 2011), 279–298
David Chandler and Julian Reid, The Neoliberal Subject: Resilience, Adaptation and Vulnerability, (London: Rowman & Littlefield, 2016).
Eric Ries, The Lean Startup: How Today's Entrepreneurs Use Continuous Innovation to Create Radically Successful Businesses, (New York: Crown Currency, 2011).
Joseph Sung-Yul Park, In Pursuit of English: Language and Subjectivity in Neoliberal South Korea, (Oxford: Oxford University Press, 2021).
Michel Foucault, Discipline and Punish: The Birth of the Prison, trans. Alan Sheridan, (New York: Vintage Books, 1995)
Namrata Rele Sathe, The Neoliberal Self in Bollywood: Cinema, Popular Culture, and Identity, (New York: Intellect Ltd, 2024).
Niklas Luhmann, The Reality of the Mass Media, trans. Kathleen Cross, (Stanford, CA: Stanford University Press, 2000).
Nikolas Rose, "Governing the Enterprising Self," in The Values of the Enterprise Culture: The Moral Debate, ed. Paul Heelas and Paul Morris, (London: Routledge, 1992).
Nikolas Rose and Peter Miller, Governing the Present: Administering Economic, Social and Personal Life, (Cambridge: Polity, 2008).
Paul Heelas, "Reforming the Self: Enterprise and the Characters of Thatcherism," in Enterprise Culture, ed. Russell Keat and Nicholas Abercrombie, (London and New York: Routledge, 1991).
Reena Kukreja. Why Would I Be Married Here?: Marriage Migration and Dispossession in Neoliberal India. Ithaca, (NY: Cornell University Press, 2022).
Steven Knepper, Ethan Stoneman, and Robert Wyllie, Byung-Chul Han: A Critical Introduction, (Cambridge: Polity Press, 2024).
Wendy Brown, Undoing the Demos: Neoliberalism’s Stealth Revolution, (New York: Zone Books, 2015).
Nikolas Rose, "Governing the Enterprising Self," in The Values of the Enterprise Culture, ed. Paul Heelas and Paul Morris, (London and New York: Routledge, 1992), 141–164
บทความ
Alexandra Rutherford, "Feminism, Psychology, and the Gendering of Neoliberal Subjectivity: From Critique to Disruption," Theoretical Psychology 28, No. 5 (2018), 619–644, https://doi.org/10.1177/0959354318797194.
Ashley Noel Mack, "The Self-Made Mom: Neoliberalism and Masochistic Motherhood in Home-Birth Videos on YouTube," Women's Studies in Communication 39, No. 1 (January 2, 2016), 47–68, https://doi.org/10.1080/07491409.2015.1129519.
Carol Harrington, "Neo-liberal Subjectivity, Self-branding and ‘My Rape Story’ YouTube Videos," Critical Sociology 45, No. 7-8 (November 2019), 1181-1194, https://doi.org/10.1177/0896920518778107.
Johanna Oksala, “The Neoliberal Subject of Feminism, Journal of the British Society for Phenomenology”, 42:1 (2011), 104-120, DOI:10.1080/00071773.2011.11006733.
Johanna Oksala, "Feminism and Neoliberal Governmentality," Foucault Studies 16 (September 2013),https://doi.org/10.22439/fs.v0i16.4116
John Michael Roberts, New Media and Public Activism: Neoliberalism, the State and Radical Protest in the Public Sphere (Bristol: Policy Press, 2014), 93–112.
Marton Ivanyi, "Social Media as the Accelerator of Neoliberal Subjectivation and an Entrepreneurial Influencer Self among Youth?—The Hungarian Theater," Media 4, No. 2 (2023), 648–664, https://doi.org/10.3390/journalmedia4020041.
Mayssoun Sukarieh, "On Class, Culture, and the Creation of the Neoliberal Subject: The Case of Jordan," Anthropological Quarterly 89, No. 4 (Fall 2016), 1201–1225, https://www.jstor.org/stable/44245444.
Michelle Zappavigna, "The Organised Self and Lifestyle Minimalism: Multimodal Deixis and Point of View in Decluttering Vlogs on YouTube," Multimodal Communication, vol. 8, No. 1 (2019), pp. 20190001, https://doi.org/10.1515/mc-2019-0001.
Peter Drucker, "The Fracturing of LGBT Identities under Neoliberal Capitalism," Historical Materialism 19, No. 4 (2011), 3–32, https://brill.nl/hima
Ranjana Das, “Mediated subjectivities of the maternal: a critique of childbirth videos on YouTube,” The Communication Review, 21(1) (2018), 66.-84. https://doi.org/10.1080/10714421.2017.1416807 .
Salman Türken, Hilde Eileen Nafstad, Rolv Mikkel Blakar, and Katrina Roen, "Making Sense of Neoliberal Subjectivity: A Discourse Analysis of Media Language on Self-development," Globalization 13, no. 1 (2016),32–46, https://doi.org/10.1080/14747731.2015.1038711.
Smeeta Mishra, "Living with Sjögren’s Syndrome: An Analysis of YouTube Vlogs on the Autoimmune Disease," Health Communication 39, No. 11 (2024), 2267–2275, https://doi.org/10.1080/10410236.2023.2261734.
Tim Christiaens, "The Entrepreneur of the Self Beyond Foucault’s Neoliberal Homo Oeconomicus," European Journal of Social Theory 23, No. 4 (2020), 528–544.
V. Adriany, “Neoliberalism and practices of early childhood education in Asia,” Policy Futures in Education, 16(1) (2018), 3-10. https://doi.org/10.1177/1478210317739500.
Wendy Brown, "Neo-liberalism and the End of Liberal Democracy," Theory & Event 7, No. 1 (2003), https://doi.org/10.1353/tae.2003.0020.
ออนไลน์
กิตติพล สรัคคานนท์, "Negative Thinking: บทเรียนจาก ‘ความเป็นอื่น’ [Lessons from 'Otherness']," The Momentum (เว็บไซต์), https://themomentum.co/philometsophia-negative-thinking/ (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
บัณฑิตา พานจันทร์, "อยากสำเร็จ Mindset ต้องแบบนี้ ที่คน 1% ทำกัน | หนังสือเสียง l จิตวิทยาพัฒนาตนเอง," YouTube (เว็บไซต์), https://www.YouTube.com/watch?v=cUqyWM-8VUQ (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
แปดบรรทัดครึ่ง, "ความเชื่อ ธุรกิจ และอีกด้านของชีวิตที่ไม่ได้สวยงาม," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=REBBJ4CRpU4&t=1384s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Anga.co.th, "เปิดรายได้ YouTuber ไทยชื่อดัง อัปเดตปี 2024," Anga (เว็บไซต์), https://anga.co.th/marketing/how-much-do-YouTubers-make/ (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Bantita Phanjan, "วินัยเปลี่ยนชีวิตสู่ความสำเร็จแบบคน 1%," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=ZojTaDsWLj0 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Executive Espresso, "พนักงาน Burnout ผู้นำควรแก้ไขอย่างไร | Executive Espresso EP.360," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=FKVc2o8ghhc&t=481s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Ishdootv, “The Burnout Society: Byung-Chul Han in Seoul/Berlin (2015),” Müdiskeitsgesellschaft , July 3, 2020, Youtube (Website), https://www.youtube.com/watch?v=bNkDeUApreo (Retrived November 2024).
K.S. Khunkhao, "วิธี 'สร้างวินัย' ให้ตัวเอง," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=L8WmY6kJ6KY&t=162s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "(ยิ่งขี้อายยิ่งต้องฟัง) กล้าแสดงออกยังไงให้พาตัวเองไปสู่ความสำเร็จ | บี้ เดอะสกา," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=I17plHLJYH8&t=752s. (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "ความสำเร็จเกิดจาก 'นิสัย' และ 'วินัย' เล็ก ๆ," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=r1UvZ_26a2A (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "จะเสียดาย ถ้าก่อนตายไม่ได้ทำ," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=pHYzO4oZpxw (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow. “ทำอาชีพไหนก็สำเร็จถ้ามีแนวคิดแบบคนสำเร็จ | เกลาไปกับกระทิง Podcast EP.1 – กระทิง เรืองโรจน์ พูนผล”, YouTube (เว็บไซต์),
https://www.youtube.com/watch?v=T6zk207e8Io&list=PLJNLE99AhSifYP8AFzt1S7DrtHa0G11rd&index=23 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567). Klaoshow, "นิสัยทำลายชีวิตที่ควรแก้ไขเร่งด่วน (ถ้าอยากสำเร็จต้องรู้จักถ่อมตน) | เกลาไปกับกระทิง Podcast EP.3," YouTube (เว็บไซต์),
https://www.youtube.com/watch?v=1TR4Dq6cBIs&list=PLJNLE99AhSida0rGqHqdpApLBG0Lbu5a6&index=18 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "บาลานซ์ชีวิตยังไง ให้มีพลังและมีความสุข | เกลา x เฟื่องลดา," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=7kLPR-wPRHE&t=499s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "เมื่อเงินคือหัวใจ..คิดแบบเศรษฐียังไงให้รวยระยะยาว | เกลา x ดิว วีรวัฒน์ วลัยเสถียร," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=L0hQx_Xre0M&t=1188s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "ไม่มีใครเปลี่ยนแปลงชีวิตของคุณได้ นอกจากตัวคุณเอง | เกลาไปกับกระทิง Podcast EP.5," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=FcGjzoTX0VM&list=PLhiDNCDLRabFbT6Tk7d5R26VlrwEtkHi0&index=5 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow. “วิธีคิดแบบผู้ชนะ ที่นำไปสู่ความสำเร็จ (Winning Mindset) | เกลาไปกับกระทิง Podcast EP.2,”YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=it1isyMdl1g&list=PLJNLE99AhSifYP8AFzt1S7DrtHa0G11rd&index=26 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "อยากสำเร็จ ไม่จำเป็นต้องรอพร้อม ขอแค่ลอง ลงมือทำ | เกลา 10 นาที ย่อยมาแล้ว 10 MIN. SUMMARY," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=61PQ4_pGh_U&t=47s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Klaoshow, "Dare to be different! | Top Jirayut - CEO of Thailand's biggest Crypto Currency Exchange," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=tpAYxCCPLSk&t=110s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Life Dot, "ซีเค เจิง มีจุดยืนชัด ไม่ได้ทำคอนเทนต์ให้คนมารัก | คุยกับบูม EP.5," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=QS6Lm1YUXHo&list=PLUr1fC6vPqFQh-q4ieLkueQRTmRBNRlvi&index=5 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Mission To The Moon, "ค้นหาพลังแฝงที่นำพาชีวิตสู่ความสำเร็จ #สรุปหนังสือ Hidden Potential | Mission To The Moon EP.2148," YouTube (เว็บไซต์), https://www.YouTube.com/watch?v=QGM6fJX4cpE&t=343s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Mission to the Moon, "แด่ทุกชีวิตที่หมดไฟ ความสำเร็จ ≠ ความสุข? #สรุปหนังสือ Burnout Society | Mission to The Moon EP.2265," YouTube (เว็บไซต์),https://www.youtube.com/watch?v=JkqNOKB35Mw&list=PLJNLE99AhSida0rGqHqdpApLBG0Lbu5a6&index=21 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Mission to the Moon, "เปิดใจ 11 บทเรียนธุรกิจ ที่ได้จากการบริหารศรีจันทร์มากกว่า 10 ปี | Mission To The Moon EP.1964," YouTube (เว็บไซต์),
https://www.youtube.com/watch?v=55r9Jsh2DmI&t=1741s (สืบค้นเมื่อ ธันวาคม 2567).
Mission to the Moon, "Do It Today: พลังของการลงมือทำ #สรุปหนังสือ | Mission To The Moon EP.2050," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=f9mV4awj82g&t=1137s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
MS Channel, "PESTEL คืออะไร? เผยวิธีวิเคราะห์ปัจจัยภายนอก (O-T) อย่างมีประสิทธิผล," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=-9jCWGDLeQM (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
NopPongsatorn, “ลบจุดอ่อน เสริมจุดแข็ง จนคู่แข่งตามไม่ทัน," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=qXy78h6s4c8&t=43s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
TEDx Talks, "วิธีเปลี่ยนตัวเองให้ต่างจากคน 7,000 ล้านคน | Jirayut Srupsrisopa | TEDxBangKhunThian," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=Z9rNiT-EWBY&t=1385s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Fin Verse, “แจกแนวคิด จากลูกพ่อค้าสู่ธุรกิจพันล้าน | ท๊อป จิรายุส Bitkub x MMM EP.3,” YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=H0KGCfSSOog&t=635s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Fin Verse, “. “เปิดคู่มือพัฒนาตัวเอง ให้เก่งเหมือนซีเค! | CK Cheong x MMM EP.9,” YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=GRjIabflH6U&list=PLJNLE99AhSifYP8AFzt1S7DrtHa0G11rd&index=30 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Library, "จงออกไปลงมือทำ แม้แต่ในวันที่คุณ 'ไม่พร้อม' | THE ARTICLE EP.114," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=IDe_yhOd2_E&t=303s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Matter, "เฟื่องลดา LDA การถูกมัดด้วยโซ่ตรวนของคำว่า Working Woman | 30 ยังจ๋อย EP65," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=80hGpNwKP-w (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Meaningful, "20 บทเรียนวินัยเปลี่ยนชีวิต ที่จะทำให้คุณประสบความสำเร็จในทุกด้าน," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=r_jBm-3QLSY (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Secret Sauce, "กฎ 6 ข้อบูสต์พลังชีวิต ยืดอายุ ‘ศุภวุฒิ สายเชื้อ’ | Health is the New Wealth EP.6," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=dZv3u8ztog0&t=924s
The Secret Sauce, "คมสันต์ ลี Flash Express ยูนิคอร์นรายแรกของไทย ตอน 1 เด็กดอยไม่มีรองเท้าใส่ The Secret Sauce EP.389," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=OF-T2tOZq-g&t=574s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Secret Sauce, "เทคนิคควบคุมสมอง เปลี่ยนความเครียดเป็นพลัง | The Secret Sauce MEDLEY #74,"YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=PpgAoCoF6Fw (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Secret Sauce, "ปรัชญาซีกขวา สาธิต กาลวันตวานิช | The Secret Sauce EP.769," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=AEDO8Q6EHPw&t=460s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Secret Sauce, "หมอโอ๊ค สมิทธิ์ เผยเคล็ดลับจากฮาร์วาร์ด การกินให้สุขภาพดี," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=w-nBL0ONIQE&t=2s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Secret Sauce, "Second Brain วิธีสร้างสมองที่สอง | The Secret Sauce EP.697," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=Adg25M2wbOg (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Secret Sauce, "หมอโอ๊ค สมิทธิ์ เผยเคล็ดลับจากฮาร์วาร์ด การกินให้สุขภาพดี," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=w-nBL0ONIQE&t=2s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Standard, "การออกกำลังกายคือสิ่งที่เปลี่ยนแปลงสมองของคุณได้ดีที่สุด | The Secret Sauce EP.274," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=kQYMuhVQYhU (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Standard. "ทำธุรกิจให้ตายก็ไม่รวย ถ้าหาจิตวิญญาณของผู้ประกอบการไม่เจอ | The Secret Sauce EP.193." YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=S0lGxQPgTWg&t=2339s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Standard, "ทำไมคนที่อยากประสบความสำเร็จถึงสนใจ Fasting วิธีที่กำลังฮิตในซิลิคอนวัลเลย์ | The Secret Sauce EP.56," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=WTvIdp-3Hbk (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
The Standard, "หัวใจของ Lean คืออะไร สัมภาษณ์ผู้เขียน The Lean Startup และ The Startup Way," YouTube (เว็บไซต์), https://www.youtube.com/watch?v=6MbIAgmSyWU (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
ToppJirayut, "Work Life Balance | Topp Talks EP 10," YouTube (เว็บไซต์),https://www.youtube.com/watch?v=pmlhyAGLxd8&t=1140s (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
Wariya Khamchana, "'YouTube' ยืน 1 แพลตฟอร์มวิดีโอยอดนิยมในไทย," Bangkok Biz News (เว็บไซต์), October 3, 2024, 17:00, https://www.bangkokbiznews.com/tech/gadget/1147689 (สืบค้นเมื่อ พฤศจิกายน 2567).
