อีสานปฏิวัติ: การเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์ในอีสาน นับตั้งแต่ยุคแรกเริ่มจนถึงการล่มสลาย (ทศวรรษ 2460-2520)
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
แม้ว่าภาคอีสานจะเป็นพื้นที่ที่พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) เข้าไปเคลื่อนไหวทางการเมืองและมีการต่อสู้ทางทหารระหว่าง พคท. กับรัฐไทยอย่างยาวนานและดุเดือดรุนแรงก็ตาม แต่งานเขียนเท่าที่มีมาก็ยังมีข้อจำกัด นั่นคือ มักจะเน้นการศึกษาไว้ที่ภาพรวมของการเคลื่อนไหวตั้งแต่ยุคแรกเริ่มจนกระทั่งถึงยุคล่มสลายของ พคท. เป็นหลักหรือไม่ก็เน้นการศึกษาไว้ที่การเคลื่อนไหวของ พคท. ในบางช่วงเวลา ขณะที่งานศึกษาการเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์ในภาคอีสานเท่าที่มีอยู่ก็มักจะเน้นการศึกษาไว้ที่บางส่วนของภาคอีสานเท่านั้น ไม่ได้ศึกษาทั่วทั้งภาคอีสานและไม่ได้ศึกษาตั้งแต่ยุคแรกเริ่มจนถึงยุคล่มสลาย เพื่ออุดช่องโหว่ทางองค์ความรู้ดังกล่าว บทความชิ้นนี้จะกล่าวถึง (1) การเคลื่อนไหวของชาวคอมมิวนิสต์ในภาคอีสานตั้งแต่ยุคแรกเริ่มจนกระทั่งยุคล่มสลาย, (2) การเคลื่อนไหวของชาวคอมมิวนิสต์ทุกช่วงมีความสืบเนื่องกันเสมอโดยผ่านตัวผู้ปฏิบัติงานที่เหลืออยู่และการเคลื่อนไหวในแต่ละช่วงเวลาก็ได้หล่อหลอมผู้ปฏิบัติงานที่จะกลายเป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญในการเคลื่อนไหวในช่วงเวลาถัดมาด้วย, (3) การเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์เกิดขึ้นพร้อมกันทั่วทั้งภาคอีสานมีอยู่ 3 เขตใหญ่ นั่นคือ เขตงานอีสานเหนือ เขตงานอีสานใต้ และเขตงานภูซาง, (4) การเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์ในภาคอีสานมีความสัมพันธ์อย่างแนบแน่นกับความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองทั้งในระดับระดับโลก ในระดับอินโดจีน และในระดับประเทศ, (5) การปรับตัวภายในองค์กรของขบวนการคอมมิวนิสต์ในแต่ละช่วงเวลามีอิทธิพลอย่างมากต่อการเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์ในภาคอีสาน, (6) ชาวคอมมิวนิสต์ที่มีบทบาทในการเคลื่อนไหวในอีสานไม่ได้มีแค่ผู้นำพรรค แต่ยังมีผู้ปฏิบัติงานธรรมดาและมวลชนจำนวนมากด้วย และ (7) ปัจจัยต่างๆ เหล่านี้ได้หล่อหลอมให้ชาวคอมมิวนิสต์ในอีสานมีลักษณะเฉพาะตัวบางประการ ดังที่พวกเขาจะแสดงออกให้เห็นผ่านการวิพากษ์วิจารณ์และต่อต้านผู้นำพรรคในที่ประชุมสมัชชาพรรคครั้งที่ 4 ในปี 2525
Article Details
เอกสารอ้างอิง
หนังสือ
โกเมศ มาสขาว, พรม บูรณชน (สหายกาล), (ม.ป.ท.: ม.ป.ท., 2554).
คงเจตน์ พร้อมนำพล, บันทึกเลือดพนมดงเร็ก, (กรุงเทพฯ: สโมสร ’19, 2542).
คณะกองบรรณาธิการจุลสารสโมสร’19, ตามรอยวีรชนประชาด้วยก้าวที่กล้าสโมสร’19, (กรุงเทพฯ: บจก. การพิมพ์, 2564).
คมสรรค์ มาตุคาม, ดงพระเจ้าแดนมรณะ, (กรุงเทพฯ: กรุงสยามการพิมพ์, 2520).
คมสรรค์ มาตุคาม, ครอง จันดาวงศ์ เขาคือใคร, (กรุงเทพฯ: พิทักษ์ประชา, 2521).
โครงการเฉพาะกิจกลุ่มภูบรรทัด, บนเส้นทางภูบรรทัด: ตำนานการต่อสู้ด้วยกำลังอาวุธของประชาชน พัทลุง – ตรัง - สตูล, (กรุงเทพฯ: อาร์ต เอ็จ กราฟฟิค, 2544).
แคน สาริกา, เปลือยป่าแดง, (กรุงเทพฯ: บริษัท อศิรา จำกัด, 2527).
เชินตุ่ง, ผู้คนและเส้นทาง, (กรุงเทพฯ: กลุ่มลูกหลานบ่าออ, 2551).
เชาว์ พงษ์พิชิต, ประวัติพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย, (กรุงเทพฯ: แสงดาว, 2565).
ดำริห์ เรืองสุธรรม, ขบวนการแรงงานไทยในการต่อต้านญี่ปุ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2, (กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ, 2544).
ธ. เพียรวิทยา, ประวัติและบทเรียนบางประการของพรรคเรา, (ม.ป.ท.: ม.ป.ป.), ระบุตรงหน้าปกว่า “เอกสารลับภายในพรรค,” (15 พฤศจิกายน 2521).
ธง แจ่มศรี, “ประวัติย่อของคุณทรง นพคุณ,” ใน ทรง นพคุณ นักปฏิวัติไทย, (ม.ป.ท., ม.ป.ป.).
ธิกานต์ ศรีนารา, หลัง 6 ตุลา ว่าด้วยความขัดแย้งทางความคิดระหว่างขบวนการนักศึกษากับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย, (กรุงเทพฯ: สยาม, 2562).
ธิดา ถาวรเศรษฐ และ เหวง โตจิราการ, ป่าแตก ความเป็นจริงของการประชุมสมัชชาฯ 4 พคท., (กรุงเทพฯ: มติชน, 2526).
ธันวา ใจเที่ยง, “วันเสียงปืนแตกและพลวัตทางสังคมของชุมชนแห่งการปฏิวัติประชาชาติประชาธิปไตยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย” ใน งานวิจัยเชิงนิเวศการเมือง "การเมืองและสิ่งแวดล้อม”, (ม.ป.ท.: สานักงานกองทุนชินากุลเพื่อการพัฒนากลุ่มชน 2 ฝั่งโขง, 2544).
ธันวา ใจเที่ยง, หมู่บ้านชาวนาปฏิวัติบนแผ่นดินอีสานตอนบน, (กรุงเทพฯ: สร้างสรรค์, 2546).
บันลือ เรืองตระกูล, คู่มือการสอบสวนคดีอาญา ตอนที่ 1, (กรุงเทพฯ: กรมตำรวจ, 2502).
ปวีณา เดชกล้า, ขบวนการนั้นชื่อพรรคคอมมิวนิสต์, (กรุงเทพฯ: อาทิตย์, 2525).
ประจวบ อัมพะเศวต, พลิกแผ่นดิน ตอน ขบวนการสังคมนิยมในไทย, (กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ, 2546).
ลูกสาวตู้สุริยันต์ ทับการผลิต (บรรณาธิการ), ตำนานนักปฏิวัติภูซาง, (กรุงเทพฯ: กลุ่มเพื่อนภูซาง, 2545).
วิทิต จันดาวงศ์, บทบาทชีวิต แนวคิด การเมือง ครูครอง จันดาวงศ์, (สกลนคร: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร, 2552).
วิญญ สะตะ และ ดงมูล ดวงจำปา (บรรณาธิการ), ดงมูลรำลึก มีนาคม 2554. (สารคาม: สำนักพิมพ์ชาวนา, 2554).
ส.สมพงษ์ (นายลัด เสารี), เส้นทางที่ข้าพเจ้าเลือกเดิน, (กรุงเทพฯ: สโมสร ’19, ม.ป.ป.).
สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล, ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง, (กรุงเทพฯ: 6 ตุลารำลึก, 2544) .
สมชัย ภัทรธนานันท์, “พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยกับกบฏสันติภาพ,” ใน ชลธิรา สัตยาวัฒนา, (บรรณาธิการ), กึ่งศตวรรษขบวนการสันติภาพ “ความจริง” เกี่ยวกับ “กบฏสันติภาพ”: สำนึกทางประวัติศาสตร์ของคนสามรุ่น, (กรุงเทพฯ: เมฆขาว, 2545) 145-223.
เออิจิ มุราชิมา, การเมืองจีนสยาม: การเคลื่อนไหวทางการเมืองของชาวจีนโพ้นทะเลในประเทศไทย ค.ศ. 1925-1940, (กรุงเทพฯ: ศูนย์จีนศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2539).
เออิจิ มุราชิมา, กำเนิดพรรคคอมมิวนิสต์สยาม, (กรุงเทพฯ: มติชน, 2555).
Christopher E. Goscha, Thailand and the Southeast Asian Networks of The Vietnamese Revolution 1885-1954. (Richmond, Serrey [United Kingdom]: Curzon press [Nordic Institute of Asian Studies Monographs Series], 1999).
Kasian Tejapira, Commodifying Marxism: The Formation of Modern Thai Radical Culture, 1927-1958, (Kyoto: Kyoto university Press; Melbounes Trans Pacific Press, 2001)
บทความ
“จากวนามาฉลองในนคร งานเลี้ยงที่เลิกปฏิวัติ,” สยามใหม่, ปีที่ 1, ฉบับที่ 59 (31 ธันวาคม 2525), 19 – 20.
ทิฆัมพร สิงโตมาศ, “หมู่บ้านเสียงปืนแตก: ประวัติศาสตร์การเคลื่อนไหวทางการเมืองและการสร้างอัตลักษณ์ของท้องถิ่นบ้านนาบัว,” วารสารธรรมศาสตร์, ปีที่ 36, ฉบับที่ 3 (2560), 112-147.
ธ. เพียรวิทยา (วิรัช อังคถาวร), “ประวัติและบทเรียนบางประการของพรรคเรา,” ฟ้าเดียวกัน 1: 1 (มกราคม-เมษายน 2546) 155-200.
“นักปฏิวัติเทือกภูพาน กบฏอาจรัฐแดง,” สยามใหม่, ปีที่ 2, ฉบับที่ 63 (28 มกราคม 2526), 20 – 22.
“บันทึกลับ พคท. คำให้การอุดม สีสุวรรณ,” สยามใหม่, ปีที่ 2, ฉบับที่ 61 (14 มกราคม 2526), 32-33.
"เปิดกรุศูนย์การนำ พคท. เบื้องหลังสมัชชาครั้งที่หนึ่งถึงสี่,” สยามใหม่, ปีที่ 2, ฉบับที่ 66 (18 กุมภาพันธ์2526), 30-33.
“ลองมาร์ช พคท., น่านใต้สู่เทือกบรรทัด”, สยามใหม่ ปีที่ 2, ฉบับที่ 60(289) (7 มกราคม 2526), 16 – 18.
สมชัย ภัทรธนานันท์, “การสร้างรัฐประชาชาติไทยกับการต่อสู้ด้วยอาวุธของชาวนาอีสาน: กรณีบ้านนาบัว จังหวัดนครพนม,” รัฐศาสตร์สาร, ปีที่ 36, ฉบับที่ 1 (2558), 83–115.
สมชัย ภัทรธนานันท์, “ทฤษฎีการลุกฮือของชาวนากับการวิเคราะห์การต่อสู้ของชาวนาอีสาน,” วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, ปีที่ 12, ฉบับที่ 1 (2559), 75-106.
สมชัย ภัทรธนานันท์, “ประวัติ พคท. ฉบับ พคท. (1),” ฟ้าเดียวกัน, ปีที่ 1, ฉบับที่ 1 (มกราคม – เมษายน 2546), 156-168.
สมชัย ภัทรธนานันท์, “ประวัติ พคท. ฉบับ พคท. (2),” ฟ้าเดียวกัน, ปีที่ 1, ฉบับที่ 2 (พฤษภาคม – สิงหาคม 2546), 165-180.
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, “นักคิดสังคมนิยมไทยกลุ่มอักษรสาส์น (2492-2495),” ใน ฉลอง สุนทราวาณิชย์ และคณะ (บรรณาธิการ), วิถีนักคิด/ปัญญาชนไทย-เทศ: อดีต ปัจจุบัน อนาคต. (กรุงเทพฯ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 2543), ไม่ระบุเลขหน้า.
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, แผนชิงชาติไทย, (กรุงเทพฯ: 6 ตุลารำลึก, 2550).
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, “ประวัติการก่อตั้งพรรคคอมมิวนิสต์สยาม,” ศิลปวัฒนธรรม, ปีที่ 28, ฉบับที่ 6 (เมษายน 2550), 142-157.
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, “บทนำ,” ใน สหายมิตร สมานันท์: เจริญ วรรณงาม (หนังสืองานศพ ไม่ระบุสถานที่พิมพ์ ไม่ระบุสำนักพิมพ์ และไม่ระบุปีที่พิมพ์ แต่น่าจะเป็นปี 2558 เพราะเป็นปีที่ผู้เขียนข้อเขียนทั้งหมดในเล่มระบุปีที่เขียนข้อเขียนของพวกเขาเอาไว้) 7-20.
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, นักคิดสังคมนิยมและบทเรียนทางประวัติศาสตร์, (กรุงเทพฯ: 6 ตุลารำลึก, 2567).
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, ธง แจ่มศรี ใต้ธงปฏิวัติ, (กรุงเทพฯ: ไม่ระบุสำนักพิมพ์, 2562).
วิทยานิพนธ์
Somsak Jeamteerasakul, “The Communist Movement in Thailand,” (Ph.D. Dissertation Monash University, 1993)
ธงชัย พึ่งกันไทย, ลัทธิคอมมิวนิสต์ และนโยบายต่อต้านของรัฐบาลไทย พ.ศ. 2468-2500, (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2521).
ปฐมพร ศรีมันตะ, สหายชาวบ้านกับขบวนการคอมมิวนิสต์ในภาคอีสานของประเทศไทย, (วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรมหาบัณฑิต สาขาการปกครอง คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2559)
ปิยะมาศ อรรคอำนวย, ชนเผ่าผู้ไทยกับการมีบทบาททางการเมืองบนเทือกเขาภูพาน ระหว่างปี พ.ศ. 2488-2523, (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม., 2545).
พุทธพล มงคลวรวรรณ, “ขบวนการคอมมิวนิสต์ในเขตภูพาน พ.ศ.2504-2525,” (วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2548).
สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ, "ว่าด้วยบทเรียนทางประวัติศาสตร์ของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย," อักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ปีที่ 26, ฉบับที่ 2 (ธันวาคม 2546 - พฤษภาคม 2547), 151 - 179.,
อุดม สีสุวรรณ, “เปิดกรุศูนย์นักปฏิวัติไทย สถาบันลัทธิมาร์กซ – เลนิน”, สู่อนาคต ปีที่ 1 ฉบับที่ 46 (มกราคม 2526), 12 - 14.
อิเล็กทรอนิกส์
แคน สาริกา, “ประวัติศาสตร์มีชีวิต เสียงปืนแตกครั้งแรก 14 มี.ค. 2508 ภูแผงม้า-ภูเกษตร”, facebook Bunthit Chantasrikum (แคน สาริกา) (เว็บไซต์), https://web.facebook.com/bunthit.chantasrikum/posts/pfbid02kfH3GeCmPtNbNHYrDysUPWzB6ASBx58nxg3gF92bxcSJT3xrnjK1abWpQdavx6Vpl (สืบค้นเมื่อ 8 ธันวาคม 2568)
แคน สาริกา, facebook Bunthit Chantasrikum (แคน สาริกา) (เว็บไซต์), https://web.facebook.com/bunthit.chantasrikum/posts/pfbid02FAsN7UTMpkrkw7iuM4EfZAH6QmNFemr55ag8RA8t9JMoK4B39NVSE7rWytBKMmHql (สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2568)
สมชัย ภัทรธนานันท์, “8 สิงหา 2508” (8-8-08) “วันเสียงปืนแตก” (ตอน1), สำนักข่าวประชาไท (เว็บไซต์), https://prachatai.com/journal/2009/08/25380, (สืบค้นเมื่อ 1 ธันวาคม 2568).
เอกสารจดหมายเหตุ
หอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, A 1.5/28, เอกสารชุดพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย, แถลงการณ์ รายงาน คำชี้แจงของ พคท. ในวาระต่างๆ เรื่อง "แนะนำประวัติการต่อสู้ของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยโดยสังเขป", 2520.
หอจดหมายมหาวิทยาลัยเหตุธรรมศาสตร์, เอกสารชุดพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย A 1.3/35, การวิเคราะห์ข่าว เรื่อง “คำชี้แนะบางประการเกี่ยวกับสถานการณ์ปัจจุบันและงานสำคัญของพรรคในปี 2521” (1 มกราคม 2521).
หอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, A 8.6/69, เอกสารชุดพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย, เอกสารวิเคราะห์ข่าว เรื่อง "รายงานจากภาคเหนือ ฐานที่มั่นภาคเหนือปลายปี 22", 2522.
