กับดักเชิงโครงสร้างและวิกฤตการณ์เชิงอภิบาลในการจัดการขยะมูลฝอยของไทย

บทคัดย่อ

วิกฤตการณ์การจัดการขยะมูลฝอยของประเทศไทยเป็นปัญหาที่ยืดเยื้อมาอย่างยาวนาน โดยการศึกษาทั่วไปมักอธิบายว่าสาเหตุเกิดจากข้อจำกัดด้านเทคนิคหรือข้อบกพร่องในการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่รัฐ งานศึกษาชิ้นนี้นำเสนอแนวคิดว่า ความล้มเหลวดังกล่าวมีสาเหตุหลักมาจากวิกฤตการณ์เชิงอภิบาล ซึ่งแฝงตัวอยู่ในโครงสร้างสถาบันและกลไกการกำกับดูแลของภาครัฐ การศึกษานี้ประยุกต์ใช้กรอบการวิเคราะห์เชิงสถาบันแนววิพากษ์ร่วมกับการศึกษาเอกสารทางกฎหมายและนโยบาย เพื่อค้นหาสาเหตุของความล้มเหลวเชิงระบบดังกล่าว ผลการศึกษาพบว่าปัญหาเกิดจากข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง 3 ด้านที่ทำงานประสานกัน ด้านแรกคือกับดักทางกฎหมาย ซึ่งเกิดจากบทลงโทษที่ไม่สัดส่วนกับความผิดและอุปสรรคด้านมาตรฐานการพิสูจน์ ทำให้การบังคับใช้กฎหมายขาดประสิทธิภาพและก่อให้เกิดพื้นที่แห่งการลอยนวล ด้านที่สองคือกับดักทางตลาด ซึ่งเกิดจากการขาดนโยบายที่บังคับให้ผู้ผลิตร่วมรับผิดชอบ ทำให้กลุ่มผู้ผลิตสามารถผลักภาระต้นทุนทางสิ่งแวดล้อมเข้าสู่สังคมส่วนรวม ด้านที่สามคือกับดักเชิงสถาบัน รัฐส่วนกลางถ่ายโอนภารกิจการจัดการขยะให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น แต่ไม่ได้จัดสรรทรัพยากรทางการคลังอย่างเพียงพอ ซึ่งเน้นย้ำความย้อนแย้งของการกระจายอำนาจของรัฐไทย การแก้ไขวิกฤตการณ์ขยะมูลฝอยไม่อาจอาศัยเพียงมาตรการทางเทคนิคหรือการบริหารจัดการรูปแบบเดิม ภาครัฐจำเป็นต้องดำเนินการปฏิรูปเชิงสถาบันและออกแบบโครงสร้างการกำกับดูแลใหม่ เพื่อแก้ไขวงจรความล้มเหลวเชิงอภิบาลอย่างยั่งยืน