เทวะประวัติเจ้าแม่ “เทียนโฮ่วเต๊งหม่าย” “ตุ๊ยบ่วยเต๊งเหนี่ยง” และ “เจียตุ้นเต๊งเหนี่ยง” ในฐานะ “เจ้าแม่ทับทิม” ของกลุ่มชาวจีนในสังคมไทย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้มุ่งศึกษาเทวะประวัติและเทวตำนานของเจ้าแม่ทั้ง 3 องค์ได้แก่ เจ้าแม่เทียนโฮ่วเต๊งหม่าย เจ้าแม่ตุ๊ยบ่วยเต๊งเหนี่ยง และเจ้าแม่เจียตุ้นเต๊งเหนี่ยงของกลุ่มชาวจีนในสังคมไทย วิธีดําเนินการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยวิเคราะห์เนื้อหาเกี่ยวกับวัฒนธรรมความเชื่อท้องถิ่นและเอกสารที่เกี่ยวข้องกับเทวะประวัติของเจ้าแม่ทับทิม ทั้งในคติจีนและคติไทย ผลการศึกษาชี้ว่า “เจ้าแม่ทับทิม” เป็นชื่อเรียกในภาษาไทยของเทวนารีที่ชาวจีนไหหลำนับถือ ซึ่งมีรากจากคติความเชื่อท้องถิ่น เมื่ออพยพเข้าสู่ไทย ความเชื่อดังกล่าวได้ผสมกลมกลืนกับคติของชาวจีนฮกเกี้ยนและแต้จิ๋ว รวมถึงความเชื่อพื้นถิ่นไทย จนเกิดการเรียกรวมเจ้าแม่หลายองค์ในนามเดียวกัน ทำให้คติการบูชาเจ้าแม่ทับทิมในสังคมไทยสะท้อนให้เห็นถึงการปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรมระหว่างจีนและไทยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
Article Details
เอกสารอ้างอิง
กรรณิการ์ ตันประเสริฐ. (2552). จดหมายเหตุวังไกลกังวล สมัยรัชกาลที่ 7. มติชน.
กิตติ วัฒนะมหาตม์. (2561). เจ้าแม่ทับทิม : เจ้าแม่สวรรค์ และเจ้าแม่ท้ายน้ำ. ศรีคุรุเทพมนตรา. https://shreegurudevamantra.blogspot.com/2018/07/blog-post_24.html
โง่โหย่ว. (2559). ม้าจู่ เทพในภาวะมนุษย์เพศหญิงที่ได้รับการตอบรับมากที่สุดในประวัติศาสตร์จีน. นิตยสารจีนไทย, 15(168), 6-15.
ถาวร สิกขโกศล. (2561ก). เจ้าแม่ทับทิม - แม่ย่านาง จากจีนสู่ไทย. ศิลปวัฒนธรรม, 39(7), 146-169.
ถาวร สิกขโกศล. (2561ข). มาจู่สู่เจ้าแม่ทับทิมไหหลำ. ศิลปวัฒนธรรม, 39(8), 152-164.
ถาวร สิกขโกศล. (31 ธันวาคม 2561ค). “ตุยบ้วยเต้งเหนียง” เจ้าแม่ทับทิมของจีนไหหลำ. ศิลปวัฒนธรรม. https://www.silpa-mag.com/culture/article_111895
ถาวร สิกขโกศล. (15 มีนาคม 2566). กำเนิด “เจ้าแม่ทับทิม (หม่าโจ้ว)” แม่ย่านางจีนสู่ไทย เทวดานี้ฮิตแพร่หลายได้อย่างไร. ศิลปวัฒนธรรม. https://www.silpa-mag.com/culture/article_41855
ถาวร สิกขโกศล. (2568). เทพเจ้าจีนที่น่ารู้จัก. แสงดาว
เทพรัตนราชสุดาเจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร, กรมสมเด็จพระ. (2564). พระราชนิพนธ์ เรื่องผีสั้น ๆ และประชุมพระราชนิพนธ์แสดงในวันสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 26 มีนาคม. มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี.
เทพย์ สาริกบุตร. (2509). ภูมิเทพยพิธี ประมวลพิธีกรรมการตั้งศาลพระภูมิครบถ้วนสมบูรณ์แบบโหรหลวง และแบบสามัญที่ท่านโหราจารย์ถือปฏิบัติ. เสริมวิทย์บรรณาคาร.
พระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต). (2545). พุทธสาสนสุวัณณภูมิปกรณ : ราชบุรีวัตถุกถา ตำนานเมืองขุนไทย. กองทุนธรรมะวิทยาทาน.
พระธัมมทัตโตภิกขุ และ พ.ณ. ประมวญมารค. (2533). ตำนานต้นผีไทย. อมรินทร์.
พันธมิตรวัฒนธรรม Mazu ทั่วโลก. (13 ตุลาคม 2568). มีคนบูชาแม่ทับทิมกี่คน?. https://mazuth.com/how-many-people-worship-mazu-th
แพนด้ากับกอไผ่. (2557). เจ้าแม่มาจู่ เทพธิดาแห่งท้องทะเล. จดหมายข่าวอาศรมสยาม-จีนวิทยา ฉบับประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม, 149, 1-4.
ภูมิ จิระเดชวงศ์. (27 ตุลาคม 2567). 16 ชั้นฟ้า 15 ชั้นดิน คืออะไร ตามคติภพภูมิความเชื่อไทย [Status update]. Facebook. https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=977543864416821&id=100064836489047
มหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช. (2568). มหาวิทยาลัยเปิดอาคารพระตำหนักกรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ. วารสารมหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช, 13(5), 4-5.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2565). พจนานุกรมศัพท์ผังเมือง ฉบับราชบัณฑิตยสภา. ธนาเพรส.
สมาคมใหหนำแห่งประเทศไทย. (2566). อัตลักษณ์ไหหลำและศาลเจ้าจีนไหหลำในประเทศไทย. บี.ซี.เพรส (บุญชิน).
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2556). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554. นานมีบุ๊คส์.
สำนักราชเลขาธิการ. (2531). สถาปัตยกรรมพระบรมมหาราชวัง. โรงพิมพ์กรุงเทพ.
สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2568). ศาสนาผี. มติชน.
สุรสิทธิ์ อมรวณิชศักดิ์. (2559). เทพสตรีจีนในสังคมไทย : ว่าด้วยเรื่องชื่อของเจ้าแม่มาจู่ ใน พิพัฒน์ กระแจะจันทร์ (บรรณาธิการ), พลังผู้หญิง แม่เมีย และเทพสตรี: ความจริง และภาพแทน (หน้า 229-248). สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ.
เหล่าตั๊ง. (2551). เรื่องเล่าชาวแต้จิ๋ว. นิวเซ็นจูรี่.
อุดม ควรผดุง. (2521). วัตถุมงคลของกรมแผนที่ทหาร. วารสารแผนที่, 21(1), 1-10.
อนุมานราชธน, พระยา. (2532). งานนิพนธ์ชุดสมบูรณ์ของศาสตราจารย์ พระยาอนุมานราชธน หมวดศาสนา-ความเชื่อ เล่มที่ 4 เรื่อง ศาสนาเปรียบเทียบ. กรมศิลปากร.
MGR Online. (21 พฤศจิกายน 2554). “เจ้าแม่แห่งสายน้ำ” สิ่งศักดิ์สิทธิ์ช่วยยึดเหนี่ยวจิตใจ. https://mgronline.com/travel/detail/9540000148359
Silpawattanatham - ศิลปวัฒนธรรม. (7 ธันวาคม 2565). ตำนานเทพจีนสู่ “แม่ย่านาง” พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์จากหัวเรือถึงคอนโซลรถยนต์ [Status update]. Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=3410302799099088&id=140168069445927&set=a.140180076111393&locale=nl_NL
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. Nowell Smith, Eds. & Trans.). International Publishers.
Akiyoshi Fujita [日] 藤田明良. (2017).《<太上說天妃救苦靈驗經>與永樂期的海外出使──日本天理大學所藏永樂十二年版與永樂十八年版之考察》.《成大歷史學報》, 53, 91-116.
[Ming] Bu zhu zhuan zhe [明] 不著撰者. (1977).《太上老君說天妃救苦靈驗經》.《正統道藏》.《洞神部•本文類》第11册, 新文豐出版.
[Qing] Bu zhu zhuan ren [清] 不著撰人. (1970).《天妃顯聖錄》.《臺灣文獻史料叢刊》, 4(77), 17-18.
Chen Ruigui 陳瑞貴. (2001).《全球化下多元文化性的可能》.《國際論壇》, 2(10), 93-108.
Chen Xiong 陳雄. (1992).《冼夫人在海南》. 中山大學出版社.
Dai Wenfeng 戴文鋒. (2011).《“媽祖” 名稱由來試析》.《庶民文化研究》第3期研究論文. 逢甲大學人文社會學院庶民文化研究中心.
Jiang Weitan 蔣維錟. (1990).《媽祖文獻資料》. 福建人民出版社.
Jiang Weitan 蔣維錟.《一篇最早的媽祖文獻資料的發現及其意義》. 見彭睿《媽祖信仰的宗教社會學研究——兼與關帝信仰比較》.(2020).《世界宗教研究》, 6, 46-59.
Li Jinyun 李金雲主編. (2015).《海南冼廟大觀》. 南方出版社.
Lin Chunmei 林春美. (2012).《兩尊臺灣南部的早期鎮殿媽造像》. 《南藝學報》第5期.
Lin Qingchang 林慶昌. (2003).《媽祖真跡——兼註釋•辨析〈敕封天后誌〉》. 中山大學出版社.
[Qing] Ma Ribing [清] 馬日炳纂修. (1718). 康熙《文昌縣誌》卷二. 康熙五十七年.
Mo Lun, Su Hancai 莫侖、蘇漢材編. (2000).《冼夫人史略》. 香港天馬圖書有限公司.
Pan Zhenjin 潘真進. (2018).《媽祖之光:一個新聞人眼中的媽祖》. 海峽文藝出版社.
Shi Cangjin 石滄金. (2008).《東南亞水尾聖娘信仰, 廣泛分布在地化影響》.《海南之聲》, 53, 45-48.
Shuiwei Shengniang Shrine, Powei Village 坡尾村水尾聖娘廟. (2025). 《水尾聖娘史跡簡史》[Historical Information Board]. 坡尾村水尾聖娘廟.
Su Qiming 蘇啟明. (2008).《媽祖文化與媽祖學》.《國立歷史博物館館刊: 歷史文物》, 18(4), 35.
Xue long hai nan hui guan 雪隆海南會館. (2016).《11人海南省尋水尾祖廟, 傳承文化千裏探索不言倦》.《海南之聲》, 48, 6-11.
Yu Wei, & Zheng Gang 余偉、鄭鋼. (2005).《跨文化心理學中的文化適應研究》.《心理科學進展》, 13(6), 836-846.
Zhang Xun 張珣. (2020).《道教與地方信仰的競合關係—以媽祖信仰為例》.《道教與地方宗教—典範的重思國際研討會論文集》(pp. 167-194). 漢學研究中心.
