มลภาวะทางอากาศจากการก่อสร้างถนนภาครัฐ: วิเคราะห์ช่องว่างเชิงระบบ และแนวทางสู่ความยั่งยืน

บทคัดย่อ

โครงการก่อสร้างถนนภาครัฐซึ่งมีความสำคัญต่อการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน กลับกลายเป็นแหล่งกำเนิดมลภาวะทางอากาศที่สำคัญ โดยเฉพาะฝุ่นละอองขนาดเล็ก (PM2.5) ที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนอย่างรุนแรง ปัญหาดังกล่าวไม่ได้มีสาเหตุมาจากเพียงข้อจำกัดทางเทคนิค แต่สะท้อนถึงช่องว่างเชิงระบบในการบริหารจัดการสัญญาระหว่างภาครัฐและผู้รับเหมาเอกชน การศึกษานี้เป็นการวิเคราะห์เชิงเอกสารอย่างเป็นระบบ โดยใช้กรอบทฤษฎีตัวการ-ตัวแทน เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงสัญญาและการกำกับดูแลระหว่างภาครัฐในฐานะตัวการ และผู้รับเหมาในฐานะตัวแทน ผู้วิจัยได้รวบรวมและสังเคราะห์ข้อมูลจากเอกสารวิชาการ รายงานของหน่วยงานราชการ และองค์การระหว่างประเทศในช่วงปี ค.ศ. 2015–2025 ผลการวิจัยชี้ให้เห็นข้อบกพร่องเชิงโครงสร้างที่ทำให้มาตรการด้านสิ่งแวดล้อมกลายเป็นการปฏิบัติตามเชิงสัญลักษณ์ แม้ในสัญญาจะมีข้อกำหนดควบคุมมลพิษที่ชัดเจน แต่การกำกับดูแลที่หละหลวมและความไม่สมมาตรของข้อมูล ประกอบกับแรงจูงใจที่มุ่งเน้นความรวดเร็วและต้นทุนต่ำ ทำให้ผู้รับเหมาขาดแรงจูงใจที่จะปฏิบัติตามมาตรการอย่างจริงจัง ส่งผลให้การควบคุมมลพิษไม่มีประสิทธิภาพและกลายเป็นเพียงการดำเนินงานเชิงพิธีกรรม สาระใหม่ของงานวิจัยนี้คือการระบุความล้มเหลวเชิงระบบที่กลไกสัญญาและการกำกับดูแลได้สร้างสภาวะเอื้อให้เกิดการปกป้องสิ่งแวดล้อมเชิงสัญลักษณ์มากกว่าเชิงเนื้อหา บทความนี้จึงเสนอให้ปฏิรูปกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ โดยเปลี่ยนจากการเน้นเกณฑ์ราคาต่ำสุดไปสู่สัญญาที่อิงผลการดำเนินงานด้านสิ่งแวดล้อม ซึ่งต้องกำหนดตัวชี้วัด (KPIs) ที่ชัดเจนและตรวจสอบได้ เช่น ระดับความเข้มข้นของ PM2.5 ในพื้นที่ก่อสร้าง ควบคู่กับการสร้างสมดุลระหว่างบทลงโทษและแรงจูงใจ การปรับโครงสร้างครั้งนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้รับเหมาให้สอดคล้องกับเป้าหมายด้านสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อมในระยะยาวมากขึ้น และเพื่อสร้างการกำกับดูแลด้านสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืนยิ่งขึ้นในอีกหลายทศวรรษข้างหน้า