การศึกษาวัฒนธรรมไหลเรือไฟ สู่การสร้างสรรค์ศิลปกรรม เพื่อสร้างจิตสำนึกต่อสิ่งแวดล้อม จังหวัดนครพนม

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบริบททางวัฒนธรรมและบทบาทของประเพณีการไหลเรือไฟ จังหวัดนครพนม เพื่อให้เกิดองค์ความรู้ในกระบวนการ สร้างสรรค์ผลงาน 2) ศึกษารูปแบบ องค์ประกอบทางศิลปะในประเพณีไหลเรือไฟ เพื่อถ่ายทอดเป็นแรงบันดาลใจทางศิลปะ ให้รับรู้ถึงแนวความคิดที่แฝงอยู่ในวัฒนธรรมประเพณีไหลเรือไฟ 3) สร้างสรรค์ผลงานศิลปะจัดวาง ที่สามารถสร้างจิตสำนึกและความตระหนักด้านสิ่งแวดล้อมผ่านงานศิลปะ นำเสนอแนวคิดอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมผ่านผลงานศิลปะที่มีรากฐานจากประเพณีท้องถิ่น เพื่อสร้างความเข้าใจและแรงบันดาลใจแก่ผู้ชม ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ โดยเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพผ่านการสังเกตการณ์ในพื้นที่จริง และการสัมภาษณ์เชิงลึกช่างทำเรือไฟและชาวบ้านผู้มีส่วนร่วม ผลการวิจัยพบว่า ประเพณีไหลเรือไฟมีรากฐานจากนิเวศวิทยาเชิงพุทธในการเคารพและขอขมาธรรมชาติ ทว่าปัจจุบันได้ถูกยกระดับสู่การท่องเที่ยวเชิงพาณิชย์ ส่งผลให้คุณค่าทางจิตวิญญาณดั้งเดิมเรื่องการปกป้องและเคารพสิ่งแวดล้อมเริ่มเบาบางลง อีกทั้งปัญหาขยะและมลภาวะในแม่น้ำโขง ในด้านรูปแบบและองค์ประกอบทางศิลปะ พบว่าสุนทรียภาพเกิดจากการจัดวางโครงสร้างของเรือไฟ การออกแบบและจัดวางรูปทรงตะเกียงไฟอย่างลงตัว รวมถึงเทคนิคการก่อสร้างไม้ไผ่ตามแบบภูมิปัญญาดั้งเดิม อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมเหล่านี้ถูกผสานรวมเข้ากับแนวคิดของศิลปะเชิงนิเวศและศิลปะเชิงแนวคิด โดยนำวัสดุเหลือใช้มาสร้างสรรค์เป็นผลงานศิลปกรรมจัดวางเชิงนิเวศ ณ ลานริมฝั่งแม่น้ำโขง ผลงานดังกล่าวทำหน้าที่สะท้อนภาพปัญหามลภาวะให้เป็นรูปธรรม เกิดเป็น "สุนทรียศาสตร์แห่งความย้อนแย้ง" ที่สร้างภาวะสะดุดใจแก่ผู้ชม องค์ความรู้ใหม่จากการวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่าการนำ "ทุนวัฒนธรรมเดิม" มาตีความใหม่ผ่านศิลปะร่วมสมัย สามารถเป็นซอฟต์พาวเวอร์ ที่กระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนผ่านพฤติกรรมจากการเป็นเพียงผู้ชมพิธีกรรม สู่การเป็นผู้ลงมือปกป้องระบบนิเวศอย่างยั่งยืน