ศึกษาวิเคราะห์รูปแบบการบรรลุธรรมในวิมุตตายตนสูตร

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาโครงสร้างและเนื้อหาของวิมุตตายตนสูตร 2) เพื่อตรวจสอบรูปแบบการบรรลุธรรมที่ปรากฏในวิมุตตายตนสูตร 3) เพื่อวิเคราะห์รูปแบบการบรรลุธรรมทั้ง 5 ประการที่นำเสนอในวิมุตตายตนสูตร การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ แบบวิจัยเอกสารและแบบภาคสนาม โดยศึกษาพระไตรปิฎก อรรถกถา หนังสือ งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และเก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 3 กลุ่ม ได้แก่ นักวิชาการทางพระพุทธศาสนา เจ้าของสำนักปฏิบัติธรรม เจ้าอาวาสหรือวิปัสสนาจารย์ และนักปฏิบัติธรรม จำนวน 17 รูป/ท่าน การวิเคราะห์ข้อมูลใช้วิธีการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงพรรณนาและการสังเคราะห์เชิงตีความ ผลการวิจัยพบว่า วิมุตตายตนสูตรแสดงเหตุแห่งวิมุตติไว้ 5 ประการ คือ ฟังธรรม แสดงธรรม สาธยายธรรม พิจารณาธรรม และเจริญสมาธินิมิต โดยทั้งหมดมีกระบวนธรรมร่วม คือ เมื่อรู้แจ้ง ซาบซึ้งในอรรถในธรรม ย่อมนำไปสู่ธรรมสมาธิ 5 ได้แก่ ปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สุข และสมาธิ อันเป็นพื้นฐานสำคัญของวิมุตติ ทั้งนี้ผู้วิจัยจึงขอเสนอ LIGHT Model หรือโมเดลแสงสว่างแห่งธรรม ได้แก่ Listen, Instruct, Grasp by Recitation, Hold and Contemplate และ Train through Samādhi แบบจำลองนี้อธิบายการหลุดพ้นอย่างเป็นระบบตามที่ปรากฏในพระสูตรวิมุตตายตนะผ่านมิติของของปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธอย่างเป็นระบบ โดยแต่ละองค์ประกอบสามารถนำไปสู่วิมุตติได้โดยอิสระ หรือใช้ร่วมกันตามจริตของแต่ละบุคคล ผลลัพธ์นำไปสู่วิมุตติ คือ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้น อาสวะที่ยังไม่สิ้นไป ย่อมถึงความสิ้นไป และย่อมบรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ