พระพุทธศาสนาในปราสาทตาเมือนโต๊ด

บทคัดย่อ

ในการศึกษาเรื่อง “พระพุทธศาสนาในปราสาทตาเมือนโต๊ด” ผู้วิจัยได้กำหนดวัตถุประสงค์ 3 ข้อ คือ 1. เพื่อศึกษารูปแบบ ความหมาย พัฒนาการ และคติการสร้างปราสาทตาเมือนโต๊ด 2. เพื่อศึกษาพระพุทธศาสนาในปราสาทตาเมือนโต๊ด และ 3. เพื่อวิเคราะห์พระพุทธศาสนาในปราสาทตาเมือนโต๊ด เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ภาคสนาม โดยการลงพื้นที่เก็บข้อมูลสัมภาษณ์เชิงลึก วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนา ผลการศึกษา พบว่า ด้านรูปแบบ ปราสาทตาเมือนโต๊ดเป็นอาโรคยาศาลก่อด้วยศิลาแลงและหินทราย ด้านความหมาย ปราสาทตาเมือนโต๊ด หมายถึง อโรคยศาล (ศาสนสถานประจำสถานพยาบาล) ที่พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (พ.ศ. 1724-1761) แห่งอาณาจักรเขมรโบราณ โปรดให้สร้างขึ้นตามที่กล่าวไว้ในจารึกปราสาทตาพรหม ประเทศกัมพูชา ด้านพัฒนาการ ศึกษาจากจารึกปราสาทตาเมือนโต๊ด (สร. 1, K. 375) เป็นอักษรจารึกขอมโบราณ พุทธศตวรรษ 18 ภาษาสันสกฤต ไม่มีรายละเอียดเกี่ยวกับความเป็นมา ศิลาจารึกที่เหมือนกันเกือบทุกประการอย่างนี้มีหลายหลัก โดยเฉพาะในประเทศไทยได้พบแล้วขณะนี้รวม 4 หลัก ด้านคติการสร้าง ปราสาทตาเมือนโต๊ดสร้างจากคติความเชื่อในพระพุทธศาสนา (มหายาน) สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาที่พบในปราสาทตาเมือนโต๊ด ได้แก่ พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสี่กร (ศิลปะนครวัด) พระพุทธเจ้า พระชินะ พระไภษัชคุรุไวทูรยะ พระศรีสูรยไวโรจนจันทโรจิ พระศรีจันทรไวโรจนโรหิณีศะ พระองค์ผู้มีบาทเหมือนดอกบัว สวรรค์ โรค เภษัช และบุญกุศล การวิเคราะห์สัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาในปราสาทตาเมือนโต๊ด พบว่า 1) รูปสัญญะ ได้แก่ พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรเป็นรูปสัญญะตามคติพระพุทธศาสนา (มหายาน) พระพุทธเจ้าที่พบในจารึกกล่าวถึงพระพุทธเจ้าแพทย์ พระพุทธศาสนา (มหายาน) ลัทธิตรีกาย ประกอบด้วย นิรมาณกาย ธรรมกาย และสัมโภคกาย พระชินะ คือ ผู้ชนะ ในที่นี้กล่าวถึง พระพุทธเจ้าผู้ชนะโรค พระไภษัชคุรุไวทูรยะ คือ พระพุทธเจ้าแพทย์สูงสุด ซึ่งมาพร้อมกับบริวารทั้งสอง พระศรีสูรยไวโรจนจันทโรจิ (พระหม้อยาเล็ก) พระโพธิสัตว์ในคติพระพุทธศาสนา (มหายาน) พระศรีจันทรไวโรจนโรหิณีศะ (พระหม้อยาใหญ่) พระโพธิสัตว์ในคติพระพุทธศาสนา (มหายาน)  2) การกระทำเชิงสัญญะ ได้แก่ เภษัช คือ การเอาชนะโรคด้วยเภษัช บุญกุศล คือ สภาพธรรมชำระขัดเกลาสันดาน หรือเป็นสภาพธรรมที่ชำระจิตให้สะอาดจากที่เป็นอกุศล ก็ค่อย ๆ เป็นกุศลขึ้น 3) ความคิดเชิงสัญญะ ได้แก่ พระองค์ผู้มีบาทเหมือนดอกบัว สื่อถึงความเป็นเบื้องสูงหรือกษัตริย์ สวรรค์ คือ ดินแดนที่มีอารมณ์เลิศด้วยดี และโรค คือ สิ่งที่เสียบแทงให้เจ็บปวด