การศึกษาแนวคิดการต่อต้านวรรณะพราหมณ์ที่ปรากฏในคัมภีร์สันสกฤต

บทคัดย่อ

บทความวิชาการฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์แนวคิดการต่อต้านระบบวรรณะพราหมณ์ที่ปรากฏในคัมภีร์สันสกฤตผ่านลำดับยุคสมัย ผลการศึกษาพบว่าระบบวรรณะมีพลวัตและการเปลี่ยนผ่านทางความคิดอย่างต่อเนื่อง ดังเช่น ในยุคพระเวท วรรณะมีลักษณะเป็น “ชนชั้นเปิด” ที่ยืดหยุ่น โดยเน้นความประพฤติและอาชีพมากกว่าชาติกำเนิด  ยุคมหากาพย์และปุราณะเริ่มมีการตั้งคำถามถึงความชอบธรรมของพราหมณ์ โดยเสนอเกณฑ์ “คุณธรรม”(วฤตตะ) และ “การกระทำ”(กรรม) มาใช้ตัดสินความเป็นบุคคลแทนสายเลือด โดยเฉพาะใน “ภวิษยะ มหาปุราณะ” ที่ใช้ตรรกะเปรียบเทียบว่ามนุษย์ทุกคนมีบิดาคนเดียวกัน (พระพรหม) จึงย่อมมีความเท่าเทียมกันไม่ต่างจากผลไม้บนต้นเดียวกัน  แต่พอมาถึงในยุคธรรมศาสตร์เกิดการสถาปนาอำนาจพราหมณ์อย่างเข้มงวดผ่านคัมภีร์กลุ่มสมฤติ โดยเฉพาะ “มนูสมฤติ” ที่นิยามสถานะบุคคลผ่าน “ชาติกำเนิด” และสายเลือดอย่างเด็ดขาด นำไปสู่การเลือกปฏิบัติอย่างเข้มงวด  ยุควรรณกรรมพุทธศาสนาสันสกฤตพบการต่อต้านอย่างเป็นระบบที่สุดใน “คัมภีร์วัชรสูจี”ของอัศวโฆษ ซึ่งใช้ตรรกวิทยาหักล้างความเชื่อเรื่องความเหนือกว่าทางชาติกำเนิด โดยยืนยันว่าความแตกต่างทางวรรณะเป็นเพียงสมมติบัญญัติทางสังคม เพราะมนุษย์ทุกคนมีลักษณะทางกายภาพและความรู้สึกไม่ต่างกัน สรุปได้ว่า การต่อต้านวรรณะพราหมณ์ในคัมภีร์สันสกฤตสะท้อนถึงการปะทะกันระหว่างแนวคิดที่ยึดติดชาติตระกูล กับแนวคิดที่มุ่งเน้นคุณค่าของความเป็นมนุษย์และความยุติธรรมในสังคมอินเดียโบราณ