ศึกษาวิเคราะห์คุณค่าประเพณีบุญบั้งไฟ ตำบลโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์

บทคัดย่อ

วิทยานิพนธ์เรื่อง "ศึกษาวิเคราะห์คุณค่าประเพณีบุญบั้งไฟ ตำบลโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์" มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดทฤษฎีคุณค่าประเพณี 2) เพื่อศึกษาประเพณีบุญบั้งไฟ ตำบลโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ และ 3) เพื่อวิเคราะห์คุณค่าประเพณีบุญบั้งไฟ ตำบลโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบผสม ระหว่างการวิจัยเอกสาร (Documentary Research) กับการวิจัยภาคสนาม (Field Research) โดยเก็บข้อมูลภาคสนามด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญที่คัดเลือกแบบเจาะจง (Purposive Sampling) จำนวน 15 รูป/คน แบ่งเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ พระภิกษุผู้นำจิตวิญญาณ 5 รูป ผู้นำชุมชนและผู้ประกอบการ 5 คน และประชาชนผู้มีส่วนร่วมในประเพณี 5 คน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนาเชิงวิเคราะห์ตามกรอบแนวคิดการวิจัย คือ คุณค่าของประเพณี 5 ด้าน (ด้านจิตใจ ด้านเศรษฐกิจ ด้านสังคม ด้านการเมืองการปกครองท้องถิ่น และด้านการสืบทอดประเพณีและวัฒนธรรม) ในแต่ละด้านพิจารณาผ่านคุณค่า 3 ระดับ คือ คุณค่าในตนเอง คุณค่าทางสังคม และคุณค่าสากล ผลการวิจัยพบว่า 1) แนวคิดทฤษฎีคุณค่าประเพณี ประเพณีเป็นแบบแผนความประพฤติที่กลุ่มชนในสังคมยึดถือและสืบทอดต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่นจนเป็นมรดกทางวัฒนธรรม ส่วนคุณค่าเป็นสิ่งที่มนุษย์และสังคมเห็นว่าพึงปรารถนาและใช้เป็นเกณฑ์กำหนดพฤติกรรมและการดำเนินชีวิต ซึ่งจำแนกได้ 3 ระดับ ได้แก่ คุณค่าในตนเอง คุณค่าทางสังคม และคุณค่าสากล 2) ประเพณีบุญบั้งไฟ ตำบลโพน หรือที่รู้จักในนาม บุญบั้งไฟแพรวา เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะของกลุ่มชาติพันธุ์ผู้ไทย ซึ่งบูรณาการความเชื่อดั้งเดิมเข้ากับภูมิปัญญาการทอผ้าไหมแพรวาอันเป็นหัวใจทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชน ประเพณีนี้มีพัฒนาการจากพิธีกรรมขอฝนตามความเชื่อเรื่องพญาแถน สู่การเป็นส่วนหนึ่งของบุญประเพณีทางพระพุทธศาสนา และยกระดับสู่การเป็นทุนทางวัฒนธรรมเชิงสร้างสรรค์ที่ใช้ผ้าไหมแพรวาเป็นสื่อแสดงอัตลักษณ์ของชุมชนในปัจจุบัน 3) คุณค่าประเพณีบุญบั้งไฟ ตำบลโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ ครอบคลุมคุณค่าทางประเพณีทั้ง 5 ด้าน ดังนี้ (1) ด้านจิตใจ เป็นที่ยึดเหนี่ยวจิตใจสร้างศรัทธาและขวัญกำลังใจและเสริมความรู้สึกผูกพันกับบรรพบุรุษและอัตลักษณ์ของชุมชน (2) ด้านเศรษฐกิจ ก่อให้เกิดการหมุนเวียนรายได้ภายในชุมชนและกระจายสู่กลุ่มอาชีพต่าง ๆ บนฐานของความสัมพันธ์และน้ำใจ (3) ด้านสังคม เป็นกลไกสร้างความสามัคคี เชื่อมความสัมพันธ์ข้ามรุ่น และรักษาบรรทัดฐานของชุมชนโดยไม่ต้องอาศัยการบังคับ (4) ด้านการเมืองการปกครองท้องถิ่น เป็นเวทีบ่มเพาะผู้นำและฝึกการมีส่วนร่วมในการตัดสินใจของชุมชน และ(5) ด้านการสืบทอดประเพณีและวัฒนธรรม เป็นแหล่งถ่ายทอดภูมิปัญญา ภาษา และลำผญาของชาวผู้ไทยจากรุ่นสู่รุ่น ทั้งนี้ผู้ให้ข้อมูลสำคัญทั้งสามกลุ่มมีความเห็นสอดคล้องกันต่อคุณค่าของประเพณี อันสะท้อนว่าคุณค่าเหล่านี้ดำรงอยู่จริงและมีรากฐานมั่นคงในวิถีชีวิตของชุมชน