การทำงานของสมองกับกลไกทางพุทธธรรม: แนวทางพัฒนามนุษย์เชิงบูรณาการ
คำสำคัญ:
การพัฒนามนุษย์, พุทธบูรณาการ, ประสาทวิทยาศาสตร์, หลักพุทธธรรม , การบูรณาการข้ามศาสตร์บทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้ศึกษาการทำงานของสมองร่วมกับกลไกทางพุทธธรรมโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) อธิบายช่องว่างระหว่างหลักธรรมเชิงนามธรรมกับหลักฐานประสาทวิทยาศาสตร์เชิงรูปธรรม 2) ศึกษากลไกทางพุทธธรรมที่เชื่อมโยงกับสมองส่วนต่าง ๆ และ 3) เสนอแนวทางการพัฒนามนุษย์เชิงบูรณาการ บทความนี้เป็นการศึกษาเชิงเอกสาร โดยวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลจากคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา และงานวิจัยทางประสาทวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง
ผลการศึกษาพบว่า ช่องว่างทางองค์ความรู้มิใช่อุปสรรค แต่เป็นโอกาสในการบูรณาการ เพื่อแก้ปัญหาการตีความธรรมะตามหลักไตรสิกขา (ศีล สมาธิ ปัญญา) ที่เข้าถึงได้ยากในทางปฏิบัติ อวิชชา (ความไม่รู้) ส่งผลให้ สมองส่วนลิมบิก ตอบสนองต่อสิ่งเร้าอย่างรุนแรงและเกิด กิเลส นำไปสู่พฤติกรรมเบี่ยงเบน ในทางกลับกัน ปัญญา สามารถอธิบายได้ผ่านการทำงานที่เพิ่มขึ้นของ สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งช่วยควบคุมและยับยั้งอารมณ์ โดยแนวทาง สติและสมาธิ ตามหลักพุทธธรรมมีผลโดยตรงต่อการปรับสมดุลวงจรประสาทและการเชื่อมต่อเชิงบวก บทความนี้ ได้เรียบเรียงเนื้อหาตามลำดับขั้นจาก (1) ชี้ช่องว่าง (2) ศึกษากลไก (3) เสนอแนวทางการพัฒนามนุษย์เชิงบูรณาการ ที่ใช้หลักพุทธธรรมเป็นฐานคุณธรรม และใช้ความรู้ทางประสาทวิทยาศาสตร์อธิบายการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพ ทำให้เกิดโมเดลการพัฒนาที่ยั่งยืนและตอบสนองต่อความท้าทายในโลกปัจจุบันที่ต้องการทั้งความสมดุลทางจิตใจและปัญญา
Downloads
เอกสารอ้างอิง
คณะกรรมการนโยบายการพัฒนาเด็กปฐมวัย. (2567). ปฐมวัยไทยแลนด์ สมอง 3 ส่วนที่พ่อแม่ผู้ปกครองต้องรู้ เพื่อช่วยดูแลพฤติกรรมเด็ก. สืบค้นเมื่อ 19 สิงหาคม 2568, จาก https://ecd.onec.go.th/knowledge/research/8483/
จารุณี มุมบ้านเซ่า. (2560). การวิจัยแบบบูรณาการข้ามศาสตร์. วารสารสังคมสงเคราะห์ศาสตร์, 25(1), 119-132.
ชลทิศ อุไรฤกษ์กุล. (2565). กายวิภาคของสมอง และสมองทำงานอย่างไร (หนังสือแปล). สืบค้นเมื่อ 22 สิงหาคม 2568, จาก https://www.chonlatit.com/bs/topicDisplay_decode.php?var=4LiB4Liy4Lii4Lin4Li0IzY4NA==
ทวีศักดิ์ ทองทิพย์. (2561). แนวคิดการบริหารการศึกษาตามหลักไตรสิกขากับแนวคิดตามทฤษฎีเชิงระบบเป็นความสอดคล้องกันที่ลงตัว. วารสารมหาจุฬาคชสาร, 9(2), 95-104.
ปัญจนาฏ วรวัฒนชัย. (2563). พฤติกรรมที่เป็นปัญหาของสังคม. วารสารสารสนเทศ, 19(2), 1-16.
ผุสดี โตสวัสดิ์. (2562). การบําบัดรักษาโรคด้วยวิธีการปฏิบัติกรรมฐาน. วารสารปรัชญาปริทรรศน์, 24(2), 1-17.
พระครูปริยัติวราภิรม (ภูมิภาค) และคณะ. (2564). ความสัมพันธ์ระหว่างกายและจิต. วารสารบัณฑิตศึกษามหาจุฬาขอนแก่น, 8(4), 84-94.
พระธรรมปิฎก(ป.อ.ปยุตโต). (2541). พุทธธรรม ฉบับปรุงปรุงและขยายความ. พิมพ์ครั้งที่ 7. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระมหาเกรียงศักดิ์ โสภากุล. (2562). พุทธวิธีแก้ไขปัญหาความขัดแย้งในครอบครัวสังคมไทยปัจจุบัน. วารสารสังคมศาสตรัญญาพัฒน์, 1(2), 25-32.
พระมหาทองเก็บ ญาณพโล. (2567). การศึกษาเรื่องสัญชาตญาณและการเชื่อมต่อจิตวิญญาณในพระพุทธศาสนา. วารสารวิชาการรัตนบุศย์, 6(2), 583-600.
พระมหาทัพยาปิยวณฺโณ (แจ่มจํารัส) และคณะ. (2565). กระบวนการพัฒนาปัญญาตามหลักวุฑฒิธรรม. วารสาร มจร พุทธศาสตร์ปริทรรศน์, 6(3). 201-217.
พระอธิการโสภณ ปิยธมฺโม (กิ่งแก้ว) และคณะ. (2564). พลังบวร : พลังหลักของชุมชนคุณธรรม. วารสารปัญญาปณิธาน, 6(1), 69-80.
พิบูล ชัชวานิชย์. (2567). ทางสายกลางแห่งปฏิจจสมุปบาท. วารสารสถาบันพอดี, 1(1), 54-68.
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
รัฐวิชญ์ อริยพัชญ์พลและพภัสสรณ์ วรภัทร์ถิระกุล. (2563). การแก้ปัญหาความรุนแรงในครอบครัวของไทย. วารสารสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยาเชิงพุทธ, 5(4), 321-335.
วสมน ทิพณีย์. (2559). การแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัวตามแนวพุทธธรรม. วารสารสถาบันวิจัยญาณสังวร, 7(1), 51-60.
วิยะการ แสงหัวช้าง และคณะ.(2566). การบริหารสมองตามทฤษฎีนิวโรบิคส์ เอ็กเซอร์ไซส์ เพื่อส่งเสริมความจำแก่ผู้สูงอายุที่มีภาวการณ์รู้คิดบกพร่องเล็กน้อย. วารสาร ศูนย์อนามัยที่ 9, 17(3), 856-867.
ศิริพร บุญชัยเสถียร. (2557). การฝึกจิตเพื่อควบคุมและพัฒนาตนตามหลักพระพุทธศาสนา. วารสารสถาบันวิจัยญาณสังวร, 6(2), 11-20.
สันติ เมืองแสง และพระรัตนมุนี (ปุณณมี วิสารโท). (2566). สังคมศึกษาวิถีพุทธ: การประยุกต์หลักธรรมในการเรียนรู้เพื่อลดความเครียดของนักเรียน. วารสารนวพุทธศาสตร์, 2(2), 60-72.
สุภาวดี เจียรกุล. และคณะ. (2566). คลินิกสูงอายุคุณภาพ สถาบันประสาทวิทยา. วารสารกรมการแพทย์, 48(3), 1-8.
อรระวี คงสมบัติ. (2562). พื้นฐานระบบประสาทและเทคนิควิธีวิจัยทางประสาทวิทยาศาสตร์.กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนเรศวร.
Daisy S, A. (2017). Brain and Behavior – Hypothalamus and Limbic System: The Neurobiology of Emotions. Asian Journal of Pharmaceutical and Clinical Research, 10(8), 46-49. https://doi.org/10.22159/ajpcr.2017.v10i8.19372
Dsouza, J. M., et al. (2020). Biological Connection to the Feeling of Happiness. Journal of Clinical and Diagnostic Research, 14(10), VET01-VET05. https://doi.org/10.7860/jcdr/2020/45423.14092
Friedman, N.P., & Robbins, T.W. (2022). The Role of Prefrontal Cortex in Cognitive Control and Executive Function. Neuropsychopharmacology, 47(1), 72–89. https://doi.org/10.1038/s41386-021-01132-0
Goodpaster, C. M. et al. (2025). Prefrontal Cortex Development and its Implications in Mental Illness. Neuropsychopharmacology, 51(1), 114–128. https://doi.org/10.1038/s41386-025-02154-8
Polak, G. (2023). The Pleasure of Not Experiencing Anything: Some Reflections on Consciousness in the Context of the Early Buddhist Nikayas. Religions, 14(11), 1347. https://doi.org/10.3390/rel14111347
William Hongi Pugh, T. (2018). The Nature of the Human Brain and a Study of Its Parts. Psychology and Behavioral Science International Journal, 8(3), 555738. https://doi.org/10.19080/pbsij.2018.08.555738
