การศึกษากลวิธีการใช้ภาษา และภาพสะท้อนทางสังคมและวัฒนธรรมในวรรณกรรมหมอลำไทเลย ทำนองแมงตับเต่า จังหวัดเลย

จีรพัฒน์  นาเทวา; พยุงพร  ศรีจันทวงษ์; พรสวรรค์  ศิริกัญจนาภรณ์

ผู้แต่ง

จีรพัฒน์ นาเทวา มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย, เลย, ประเทศไทย
พยุงพร ศรีจันทวงษ์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย, เลย, ประเทศไทย
พรสวรรค์ ศิริกัญจนาภรณ์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย, เลย, ประเทศไทย

คำสำคัญ:

กลวิธีการใช้ภาษา, ภาพสะท้อนทางสังคมและวัฒนธรรม, วรรณกรรมหมอลำไทเลย, ทำนองแมงตับเต่า, จังหวัดเลย

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษากลวิธีการใช้ภาษาในวรรณกรรมหมอลำไทเลย ทำนองแมงตับเต่า จังหวัดเลย และเพื่อศึกษาภาพสะท้อนทางสังคมและวัฒนธรรมที่ปรากฏในวรรณกรรมหมอลำไทเลย ทำนองแมงตับเต่า จังหวัดเลย โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ศึกษาข้อมูลจากเอกสารวรรณกรรมหมอลำไทเลย จำนวน 4 เรื่อง ได้แก่ ลิ้นทอง ท้าวโสวัติ ผาแดงนางไอ่ และกาฬเกษ จากนั้นนำข้อมูลมาวิเคราะห์เชิงพรรณนาโดยใช้แนวคิดกลวิธีทางภาษา วรรณกรรมกับสังคม ผลการศึกษาพบว่า วรรณกรรมหมอลำไทเลยมีความโดดเด่นด้านการใช้ภาษาที่สะท้อนอัตลักษณ์ท้องถิ่น การใช้ถ้อยคำคล้องจอง การเล่นเสียง การใช้คำซ้ำ คำซ้อน การพรรณนาอารมณ์และความงาม การผสมผสานร้อยแก้วและร้อยกรอง รวมทั้งการสอดแทรกผญา สำนวน และภูมิปัญญาท้องถิ่น นอกจากนี้ยังพบการใช้โวหารและภาพพจน์หลากหลายรูปแบบเพื่อเพิ่มความงดงามทางวรรณศิลป์และสร้างจินตภาพแก่ผู้ฟัง ส่วนด้านภาพสะท้อนทางสังคมและวัฒนธรรม พบการสะท้อนวิถีชีวิตของชาวไทเลย ความสัมพันธ์ในครอบครัว ระบบเครือญาติ ค่านิยมทางสังคม บทบาทสตรี การศึกษา และการปกครอง ตลอดจนความเชื่อเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา สิ่งศักดิ์สิทธิ์ โชคลาง ไสยศาสตร์ และประเพณีพิธีกรรมพื้นบ้านที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน นับว่าวรรณกรรมหมอลำไทเลยเป็นมรดกภูมิปัญญาที่ทรงคุณค่า ทั้งในด้านภาษา วรรณศิลป์ สังคม และวัฒนธรรม อันสะท้อนอัตลักษณ์ของชุมชนไทเลย และควรได้รับการอนุรักษ์ สืบสาน และเผยแพร่สู่คนรุ่นต่อไป

เอกสารอ้างอิง

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2562). มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประจำปีพุทธศักราช 2562. กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม.

กุหลาบ มัลลิกะมาส. (2542). วรรณคดีวิจารณ์. มหาวิทยาลัยรามคำแหง.

ดนุพล ไชยสินธุ์ และคณะ. (2547). สิทธิชุมชนท้องถิ่นภาคอีสาน. สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.

ตรีศิลป์ บุญขจร. (2523). นวนิยายกับสังคมไทย พ.ศ. 2475–2500. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

เติม วิภาคย์พจนกิจ. (2542). ประวัติศาสตร์อีสาน. โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

ทรงวิทย์ พิมพ์พะกรรณ์. (2553). หมอลำกับการดำรงอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรม. วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 2(1), 66–88.

ไทยโรจน์ พวงมณี และคณะ. (2564). แนวทางการอนุรักษ์และพัฒนาต่อยอดศิลปวัฒนธรรมพื้นที่หมู่บ้านน้ำพร อำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย. วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 13(2), 175–201.

ธนานันท์ ตรงดี. (2557). ไวยากรณ์ภาษาไทยถิ่นอีสาน. ภาควิชาภาษาไทยและภาษาตะวันออก คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.

ธิติกฤศ มาเพ็ชร. (2565). การพัฒนาหลักสูตรท้องถิ่นลำแมงตับเต่าไทเลย [วิทยานิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต]. มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.

ประคอง นิมมานเหมินท์. (2551). วรรณกรรมพื้นบ้านศึกษา. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ประพนธ์ เรืองณรงค์, & เสาวลักษณ์ อนันตศานต์. (2545). ภูมิปัญญาทางภาษา. ไทยวัฒนาพานิช.

ศิราพร ณ ถลาง. (2552). ทฤษฎีคติชนวิทยา: วิธีวิทยาในการวิเคราะห์ตำนาน-นิทานพื้นบ้าน (พิมพ์ครั้งที่ 2). สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ศิริรัตน์ ศรีธรรมา. (2553). ลักษณะวรรณศิลป์ในเรื่องโสวัต [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย]. มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม.

สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2548). วัฒนธรรมพื้นบ้านและภูมิปัญญาไทย. มติชน.

สุภาวดี พรหมสีทอง. (2559). วิถีชีวิตชาวอีสานจากบทร้องกลอนลำของหมอลำบุญช่วง เด่นดวง [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาไทยศึกษา]. มหาวิทยาลัยรามคำแหง.

สุริยา บรรพลา. (2544). แมงตับเต่าไทเลย. สาขานาฏศิลป์ สถาบันราชภัฏเลย.

สุริยา บรรพลา. (2548). การวิจัยและพัฒนาเรื่องภูมิปัญญาการแสดงแมงตับเต่าสู่ศิลปะการแสดงร่วมสมัย. สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย.

สุวิทย์ สารเงิน. (2558). การสืบทอดศิลปะการแสดงหมอลำไทเลยคณะนาด้วงวิทยา อำเภอนาด้วง จังหวัดเลย [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาไทยศึกษาเพื่อการพัฒนา]. มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย.

สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเลย. (2547). พระธาตุศรีสองรัก ดินแดนแห่งสัจจะและไมตรี อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย. โรงพิมพ์รุ่งแสงธุรกิจการพิมพ์.

อาทิตย์ สุวรรณสุข. (2562). วิเคราะห์กลวิธีการใช้ภาษาในกลอนลำของหมอลำฉวีวรรณ ดำเนิน [วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาภาษาไทยเพื่อการพัฒนาอาชีพ]. มหาวิทยาลัยศิลปากร.

อิศเรศ ดลเพ็ญ. (2559). หมอลำ การแสดงพื้นบ้านอีสาน: ขุมทรัพย์แห่งความรู้และความบันเทิง. วารสารบัณฑิตศึกษา, 5(2), 56–71.

อุดม บัวศรี. (2544). ภูมิปัญญาอีสาน. มหาวิทยาลัยขอนแก่น.